أصول المعارف — الصفحة ١٥٧

الباب السادس في الطبيعة وتجددها وفيه معرفة حدوث العالم

أموري است كه مثل أشياء دفعي الوجود بمبدإ خود انتساب ندارد باين معنى كه فاعل امرى سبب شود كه تمام هويت آن دفعة وجود آيد . در أمور تدريجي تا جزيى زائل نشود جزء ديگر جاى آن را نمىگيرد در حالتي كه آن جزء هم متصرم است وفانى ميشود علت امرى كه به تدريج حاصل شود ، جزء وجزء آن بعلت مباشر خود مرتبط است يعنى از آن حادث ميشود . باين معنى كه جزء حادثى ، سبب حادث ميخواهد ، بنحوى كه اگر اجزايى به تدريج حاصل شوند وفاعل مباشر در بين يك آن ثابت شود ، حركت منقطع ميشود ، چه آنكه معلول در أطوار وجود تابع علت است . مثلا اگر حركتي از مبدأ خود صادر شود وحركت به تدريج رو بشدت رود بعد ضعيف شود بايد علت شدت وضعف را در جهت فاعل حركت جستجو نمود ، طبيعت اگر ثابت باشد وحركت شدت وضعف پيدا كند ناچار معلول بدون علت موجود شده است . لذا اگر طبيعت ثابت باشد بايد حركت داراى تفنّن نباشد وديگر آنكه حركت عرضى از باب آنكه عرض نحوهء وجودش تابع صرف جوهر است ، اگر عرض متحرك باشد ومبدأ مباشر ثابت لازم آيد كه عرض در اين نحوهء از وجود مستقل باشد . نقض بفاعل مفيد وجود وموجد أصل حركت بىمورد است چون كلام در فاعل مزاول است واز اين قبيل أمور صدر الحكماء ( قدس سره ) بحركت در جواهر أشياء پىبرده است وحل كثيرى از عويصات را كه تا قبل از أو لا ينحل بود باين أصل مهم مترتب نموده است ، جواز شدت وضعف در وجود واصالت آن ووحدت حقيقت آن از مقدمات حركت در جوهر است .

* * *