مسافرت در ارمنستان و ايران ( فارسى ) — الصفحة ١٠٨
فصل پانزدهم رسيدن به وان - ملاقات فيض الله پاشا - توطئه‌اى كه برضد او چيده شد -
مىزيسته و ادعا داشته كه سميراميس هر ساله تابستان به اين تكهء ارمنستان مىآمده است بنياد گذاشته‌اند . شرحى را كه او از اين سرزمين مىدهد با آنچه كه ما مىگوئيم كاملا مطابقت دارد . همان نويسنده ذكر يك سد معتبرى را مىكند و اين ناحيه را از همانگاه براى عبور خيلى خطرناك مىدانسته‌اند . جايگاهى را كه اين سد در آن بوده است امروزه به نام بند ماء « 1 » خوانده مىشود .
شهر وان بر روى كنارهء شرقى درياچه‌اى « 2 » به همين نام قرار دارد و گرداگردش را ديوارهاى كنگره‌اى كه خوب سالم مانده فراگرفته است و ارك آنكه براى دفاع شهر است بر روى تخته سنگى جدا كه شكل آن مانند نوعى مخروط خيلى بلند مىباشد ساخته شده است . اين ارك ، چنان كه معتقدند خيلى محكم و نيرومند است .
چندين سال در برابر سپاه شاه عباس دوم ايستادگى كرد تا آنكه شاه در سال 1636 بر آن دست يافت . چنين ايستادگى سبب شد كه بطور نقل بگويند كه محاصره آنقدر طول كشيد كه محاصره‌كنندگان توانستند ميوهء درختانى را كه خود در پشت ديوارها كاشته بودند بدست بياورند .
جمعيت وان را از 15 تا 20 هزار تن بشمار مىآورند كه بيشترشان ارمنى هستند . حول و حوش اين شهر پر از باغ است كه در آنها ساختمانهاى كوچك زيبائى ساخته شده كه در تابستان اشخاص متفرقه در آنجا مستقر مىشوند . هيچ دورنمائى به قشنگى اين بستانها كه از جويبارهاى بيشمار آبيارى مىشوند ، و درختهاى زيبا بر آن سايه مىافكنند نيست . حصار اين باغ و بستانها مانند ايران با ديوارهائى گلى ساخته شده است .
بازرگانى با موش و بتليس كه از راه اين درياچه انجام مىگيرد و گذر كاروانهائى از بغداد ، موصل ، قراچولان « 3 » ، ماردين و دياربكر به تفليس و قسمت شمالى
( 1 ) - Bend - Ma ( 2 ) - جغرافيدانان باستان . درياچهء وان را به نام ارسيسا Arsissa مىخواندند كه اين نام در آرژيك Adjich برقرار است و اين شهرى است كه بر كنار شمالى آن واقع مىباشد . ( 3 ) - Cara - Tchiolan