تاريخ احمدشاهى ( فارسي ) — الصفحة ١٨
1 - 1 - وصف ميدانهاى جنگ .
پىهم ، جدران و بروج آن حصار محكم‌بنا را غربال‌آسا مشبّك مىساختند و به شعله‌افروزى قنپاره‌هاى صاعقه‌بار ، آتش به بنياد استقامت محصوران خذلان‌نشان مىانداختند . هر توپ كه سر مىشد ، زمين و زمان را به لرزه مىآورد و هر قنباره كه آتش‌فشان مىگشت ، رخت عافيت جمعى از متحصنان را خاكستر مىكرد . » ( 144 )
در قطعهء زير ، علاوه بر استفاده از انواع تشبيه‌ها و استعاره‌ها و . . . از آيات كلام اللّه مجيد نيز بهره برده است :
« حكم همايون صادر شد كه عملهء توپخانهء قيامت‌نشانه بر فراز منابر سيبه‌هاى سپهرارتفاع برآيند و در جواب آن نافهمان كه زبان گستاخى به تقرير مضامين ناصواب گشوده‌اند آيهء « وَ أَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً » از دهان توپ و قنباره بر ايشان قرائت نمايند . مأمورين عقيدت‌آئين كمر اجتهاد بر ميان جان بسته و سورهء « إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ » از مبشّر اقبال خديو بىهمال شنيده ، دست سعى از آستين جانفشانى و كوشش برآورده و سيبه‌هاى منيع و رفيع به مجاورت باره و بروج قلعه مركب كرده ، توپهاى بزرگ رعدخروش بالاى آن برده به خواندن آيهء « فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ » بلند صدا ساختند و قنباره‌هاى آتش‌فشان را كه مصداق « فِيهِ ظُلُماتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ » بود شعله‌افروز نموده به تلاوت آيهء كريمهء « زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ » پرداختند . هر ضرب كه از گلوله‌هاى توپهاى كوه‌افكن به احجار حصارى مىرسيد ، مضمون « تَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ » ظاهر مىگرديد و هر آوازى كه از دهان زنبورك و جزاير سرمىكشيد ، منطوق « يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ » پردهء گوش قلعگيان مىدريد .
هر گله قنباره كه . . . » ( 165 )
« صداى تفنگ كه از جانب مخالفان به گوش او مىخورد ، از نشاطافزايى نشئه شجاعت ، نغمهء نيريز مىشمرد و آواى توپ ضرب‌كوب كه از طرف آن زيرنوازان بزم رزم مىشنود ، كمتر از طنين پر پشه و آواز مگس تصوّر مىنمود . لمعهء تيغ كه از سياهى آن ابر ظلمات مىدرخشيد ، از اين طرف بارقهء برق از بوارق سيوف شعله‌رنگ ، آتش به رخت هستى آن جماعهء بىنام و ننگ مىكشيد و تاروپود فنون كه آن فريق ضلالت طريق از نيزه‌بازى و رخش‌تازى مىتنيدند ، به يك حمله مثل پردهء عنكبوت مىدريد » ( 468 )
در قطعه بالا چنان‌كه مىبينيم نويسنده از اصطلاحات موسيقى و تناسب‌هاى فن نسّاجى استفاده كرده است .
در نمونهء زير ، جنگ تن به تن با دقت و ظرافت خاصى توصيف شده است :