علوم القرآن ( علوم قرآنى ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٠٨

فرق نسخ با بداء

مناقشه نيز قرار داده است : وَ قالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا ؛ بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ . . . « 1 » .

خلاصهء شبهه اين است كه خداوند سبحان هر گاه چيزى را آفريد و فرمان خود را دربارهء آن مقرّر فرمود ، بر او محال خواهد بود كه مشيّت او بر خلاف آن تعلّق بگيرد . به عنوان مثال ، هنگامى كه خداوند قانون جاذبه را براى زمين مىآفريند ، در برابر اين قانون ، قدرت و فرمانروايى از او سلب خواهد گرديد ، و ديگر نمىتواند خلاف آن را بخواهد يا آن را نسخ كند . وضع خداوند در چنين موقعيّتى وضع يك تفنگدار است ؛ هنگامى كه انگشت بر ماشهء تفنگ مىفشارد ، ديگر قدرت فرمانروايى بر گلوله را از دست خواهد داد . اين معنا همان است كه قرآن كريم از آن چنين تعبير كرده است : وَ قالَتِ الْيَهُودُ : يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ ؛ چنان كه در روايت شيخ صدوق قدّس سرّه از امام صادق عليه السّلام آمده است كه آن حضرت فرمودند :

« لم يعنوا انّه هكذا و لكنّهم قالوا فرغ عن الامر فلا يزيد و لا ينقص » يعنى : يهوديان منظورشان اين نبود كه خداوند واقعا دست در بند دارد ، آنان گفتند : خداوند از امر آفرينش كاملا پرداخته و فراغت حاصل كرده است ؛ ديگر نه مىافزايد و نه مىكاهد .

قرآن كريم اين شبهه را در مواضع چندى پاسخ گفته است ، از جمله ، آيهء شريفه‌اى كه مذكور افتاد ، و ديگر ، آيهء شريفهء يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ « 2 » ، و آيات ديگر .

بنابراين ، قول به بداء در مذهب اماميّه ، عبارت است از پياده كردن مسألهء نسخ در حوزهء تكوين ، و از مفهوم اين سخن خداوند الهام گرفته است كه فرمود : بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ و نيز اين سخن ديگر او كه فرمود : يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ .

اماميّه ، به علم خداوند سبحان نسبت به هر آنچه پيش مىاندازد يا پس مىافكند ، و هر آنچه مىكاهد يا مىافزايد يا جايگزين مىگرداند ، ايمان دارند . همان گونه كه ، به قدرت

( 1 ) مائده / 64 ( 2 ) رعد / 39