دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ٣٧

موضوع و مباحث اثر حاضر

صورت بدانجا منتهى مىشود كه عقل ثانيا و بالعرض فاعل صورت نيز هست .

در انتها اثبات مىكند كه عقل بالعرض همان نفس است و نفس بالذات همان عقل .

فصل دهم ، اختصاص به اقسام علّت دارد . مصنّف در اين فصل ، ابتدا به وجه انحصار علّت در علّتهاى چهارگانه - علّت قوام ، علّت كون ، فاعل و غايت - اشاره كرده ، آن گاه بتفصيل هر يك را تعريف مىكند .

علّت قوام را منحصر در سه قسم : بذاتها - مانند : جنس عالى - بالذات - مانند : أجناس متوسّطه - و بالعرض - مانند : فصول - مىداند ؛ و معتقد است كه جنس مقوّم بالذات نوع و فصل مقوّم بالعرض آن است .

علّت كون را نيز به سه قسم : بذاتها - مانند : هيولاى اولى - بالذات - مانند : جسم نسبت به افلاك و عناصر - و بالعرض - مانند : صور و اعراض نسبت به أنواع طبيعي و صناعى - تقسيم مىكند .

در فصل يازدهم ، پيرامون علّت فاعلى و علّت غايى به بحث مىپردازد .

پس از تعريف فاعل و غايت ، هر يك را به بالذات و بالعرض ، و بالذات را به بذاته و بغيره تقسيم مىكند ؛ و به تبع آن ، مجعول و معلول را نيز منحصر در اقسام سه‌گانهء :

بالذات بذاته ، بالذات بغيره ، و بالعرض مىداند .

سپس تصريح مىكند كه فاعل بذاته ، نه موجود - به معنى بديهى كه موضوع فلسفه است - مىباشد و نه علّت قوام .

و در انتها نتيجه مىگيرد كه سلسلهء علّتها و معلولها به فاعل بذاته - كه همان غايت بذاته است - منتهى مىشود .

فصل پايانى كتاب ، به يكى از مسائل مهمّى اختصاص دارد كه همواره مورد نزاع متكلّمان ، حكما و عرفا بوده است ؛ يعنى چگونگى و ترتيب صدور أصول موجودات از مبدأ هستى .

2 . تعليقات : گر چه رساله‌اى مستقلّ است ، امّا - همان گونه كه از عنوان رساله نيز بر مىآيد - در واقع تعليقاتى توضيحى بر مبانى و انديشه‌هاى فلسفى حكيم تبريزى است