دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ١٦٢

تعليق [ در بيان كيفيت علم به موجودات ]

موجودات است در عقل ، و نه نفس حصول « 1 » است ، و نه صورت حاصله ، و نه به حضور موجودات است « 2 » نزد عقل ، و نه نفس حضور « 3 » ، « 4 » بلكه دانستن عقل حقايق موجودات را ملتفت شدن و متوجّه شدن عقل است به ذات خود « 5 » - نه به توسّط آلت - به مهيّات اشيا از آن طريقى « 6 » كه « 7 » مهيّات دانسته مىتوانند « 8 » شد ؛ و دانستن عقل محسوسات را ملتفت شدن عقل است به محسوسات به توسّط آلت به مهيّات « 9 » با وجود شرايط احساس .

پس مدرك بالذات عقل است - خواه مدرك محسوس و « 10 » خواه « 11 » معقول باشد « 12 » - و محسوس و معقول « 13 » بالذات موجودات‌اند نه چيز « 14 » ديگر ، ليكن عقل حقايق اشيا و كلّيات را به ذات خود ادراك مىكند و محسوسات را به آلت ادراك مىكند ، بلكه عقل در حالت احساس نيز حقايق اشيا را ادراك مىكند امّا با خصوصيات مادّه .

مثلا : در حالت « 15 » / 36

B

18 / احساس سفيدى « 16 » ، حقيقت سفيدى ديده مىشود ، ليكن « 17 » با مادّه و خصوصيات مادّه .

و « 18 » بالجمله : عقل حقايق اشيا را ادراك مىكند - خواه به عنوان تعقّل باشد و خواه به عنوان احساس - ليكن به عنوان احساس حقيقت شئ محسوس را با مادّه و لواحق مادّه ادراك مىكند ، « 19 » و مدرك در هر دو صورت حقيقت شئ موجود است :

( 1 ) . ( م ) : حضور .

( 2 ) . ( م ) : - است .

( 3 ) . ( س ) : حصول .

( 4 ) . ( س ) : + است و نه صورة حاصله و نه بحضور موجودات است نزد عقل و نه نفس حضور .

( 5 ) . ( س ) : + و .

( 6 ) . ( س ) : طريق .

( 7 ) . ( م ) : از نطرنقيكه .

( 8 ) . ( س ) : نمىتوانند ؛ ( ل ) : ميتواند .

( 9 ) . ( م ) : - به مهيّات .

( 10 ) . ( م ) : - و .

( 11 ) . ( س ) : + مدرك .

( 12 ) . ( س ) و ( ل ) : - باشد .

( 13 ) . ( س ) : معقول و محسوس ؛ ( ل ) : - و معقول .

( 14 ) . ( س ) : چيزى .

( 15 ) . ( م ) : حال .

( 16 ) . ( ل ) و ( م ) : بسفيدى .

( 17 ) . ( ل ) : و ليكن .

( 18 ) . ( س ) : - و .

( 19 ) . ( ل ) : + و مدرك تعقل حقيقة آن شئ را به تنهائى قطع نظر از مادّه و لواحق ماده ادراك مىكند .