دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ١٦٠

تعليق [ در بيان كيفيت علم به موجودات ]

در هر جا كه باشد - اعمّ از اينكه در ذهن باشد يا در خارج - لازم او با او خواهد بود .

به واسطهء اينكه « 1 » مقتضاى ذات شئ به سبب « 2 » بودن او در ذهن يا در خارج ، از او منفكّ « 3 » نمىتواند شد . مثلا : صورت ذهني و حسّى انسان « 4 » اگر يكى باشد با انسان بالذات ، لازم ايشان « 5 » نيز يكى خواهد بود بالذات . بنا بر اين ، لازم مىآيد « 6 » كه صورت ذهني و حسّى انسان « 7 » مدرك و « 8 » محسوس و معقول باشند بالذات ، همچنانكه انسان مدرك و « 9 » محسوس و معقول است بالذات ؛ و اين باطل است بالبديهه .

پس صورت حسّى و ذهني « 10 » هيچ شئ [ اى ] از اشيا متّحد نمىتواند بود بالذات با آن شئ ؛ و هرگاه متّحد و مباين نباشد ، صورت ذهني و حسّى نخواهد بود مطلقا . از جهت اينكه « 11 » اگر باشد يا « 12 » آن شئ است بالذات « 13 » يا آن شئ نيست ، بلكه « 14 » غير آن شئ است بالذات . هرگاه « 15 » آن شئ نتواند بود و غير آن شئ نتواند بود ؛ پس صورت ذهني نخواهد بود . چه اگر بودى ، خالى از طرفين « 16 » نقيض نبودى .

پس علم / 35

A

18 / به اشيا ، « 17 » حصول صورت اشيا در ذهن نيست ؛ « 18 » و علم به اشيا ، نفس حصول صورت اشيا در عقل نيست « 19 » . به واسطهء اينكه « 20 » حصول صورت اشيا در عقل حال صورت است و علم حال عقل است . اگر علم عين حصول « 21 » صورت باشد ، لازم مىآيد كه علم نيز صفت صورت تواند شد ، همچنانكه حصول صفت اوست ؛ و عالم « 22 » نيز « 23 » بر صورت محمول تواند شد ،

( 1 ) . ( س ) : - مقتضاى حقيقت واحده . . . . اينكه .

( 2 ) . ( س ) : شئ نسبت .

( 3 ) . ( ل ) : منفكّ از او .

( 4 ) . ( م ) : ايشان .

( 5 ) . ( م ) : انسان .

( 6 ) . ( م ) : + ايد .

( 7 ) . ( م ) : ايشان .

( 8 ) . ( س ) : - و .

( 9 ) . ( س ) و ( ل ) : - و .

( 10 ) . ( ل ) : ذهني و حسّى .

( 11 ) . ( س ) : آنكه .

( 12 ) . ( س ) و ( ل ) : با .

( 13 ) . ( ل ) : + و .

( 14 ) . ( س ) : - بلكه .

( 15 ) . ( س ) : غير آن شئ آن شئ نيست بالذات .

( 16 ) . ( س ) : طرف ؛ ( م ) : طرفى .

( 17 ) . ( ل ) : + به .

( 18 ) . ( ل ) : + بالضرورة .

( 19 ) . ( ل ) : - نيست .

( 20 ) . ( س ) : آنكه .

( 21 ) . ( س ) : حضور .

( 22 ) . ( س ) : علم .

( 23 ) . ( س ) : - نيز .