دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ١٥٢
تعليق در تحقيق اينكه ذات و ذاتي اشيا مقول نمىتواند شد « 5 » بر اشيا به تشكيك ، و عرضى مقول مىتواند شد به تشكيك
ضعيف است ؛ و مختلف نيست از اين جهت كه ذاتي است ، بلكه مختلف شدن او ، شدن اوست بياض شديد و بياض ضعيف كه موضوعات اويند و او محمول است « 1 » / 30
B
15 / بر اينها ؛ نه شدن او « 2 » در موضوعات كه أجسام باشند ، اگر چه لازم داشته باشد شدن او در موضوعات « 3 » شدن او را موضوعات .
ببايد دانست كه محمولات عرضيه بر دو قسماند :
[ 1 . ] يكى آنكه مبدأ اشتقاقش مستند به ذات و ذاتي موضوع باشد ، مثل : قابل علم از براى انسان كه مبدأ اشتقاقش « 4 » مستند به ذات انسان است ؛ و متحرّك « 5 » بالإراده از براى انسان كه مبدأ اشتقاقش مستند به ذاتي انسان است « 6 » كه حيوان باشد .
[ 2 . ] و يكى « 7 » ديگر آنكه مبدأ اشتقاقش مستند به امر خارج از ذات و ذاتي موضوع باشد ، مثل « 8 » : حارّ « 9 » از براى آب ، و ابيض از براى جسم كه مبدأ اشتقاق حارّ « 10 » مستند به امر خارج از ذات و ذاتي آب است ، و مبدأ اشتقاق ابيض كه « 11 » مستند به امر خارج از ذات و ذاتي جسم است .
و محمولات عرضيه [ اى ] كه مبدأ اشتقاق ايشان مستند به ذات و ذاتي موضوعات باشد ، مقول به تشكيك نمىتوانند « 12 » شد بر « 13 » موضوعات ، از اين جهت « 14 » كه مستند به ذات و ذاتي موضوعاتاند . از جهت اينكه « 15 » لازم ذات و ذاتي ، حكم ذات و « 16 » ذاتي دارد ؛ و ذات و ذاتي « 17 » مقول به تشكيك نمىتوانند شد « 18 » ، لازم
( 1 ) . ( س ) : محمولاتست .
( 2 ) . ( س ) : - او .
( 3 ) . ( س ) : - كه أجسام باشند . . . . موضوعات .
( 4 ) . ( م ) : اشتقاق .
( 5 ) . ( س ) : محرك .
( 6 ) . ( م ) : اشتقاق .
( 7 ) . ( ل ) : - و يكى .
( 8 ) . ( س ) : - مثل .
( 9 ) . ( س ) : گرم ؛ ( ل ) : حارّيت .
( 10 ) . ( س ) : گرم .
( 11 ) . ( س ) : - كه .
( 12 ) . ( س ) ، ( ل ) و ( م ) : نمىتواند .
( 13 ) . ( ل ) : و .
( 14 ) . ( ل ) : اين جهة .
( 15 ) . ( س ) : آنكه .
( 16 ) . ( ل ) : - ذات و .
( 17 ) . ( م ) : + كه .
( 18 ) . ( س ) : نمىشوند ؛ ( ل ) : نمىتواند شد .