دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ١٣٩
تعليق [ در بيان معنى موجوديت مبدأ اوّل ، و اثبات امتناع تصوّر او ، و اينكه موضوع و مسألهء هيچ علمى نمىتواند شد ]
اگر قائم به ذات است « 1 » به سبب امر خارج قائم به غير نمىتواند بود « 2 » . از جهت آنكه « 3 » چيزى كه مقتضاى « 4 » ذات است ، به سبب امر خارج بر طرف نمىشود ، مگر آنكه « 5 » ذات بر طرف شود .
و اگر بالذات قائم به ذات نيست ؛ يعنى بىآنكه قائم به چيزى باشد نمىتواند بود ، به سبب امر خارج قائم به ذات نمىتواند شد .
پس طبيعت وجود اگر قائم به ذات است ، جميع افراد او « 6 » قائم به ذات است ؛ و اگر قائم به ذات نيست ، هيچ فرد او قائم به ذات نيست ، ليكن طبيعت وجود قائم به ذات نيست . پس هيچ فرد او قائم به ذات نيست .
و ديگر آنكه فرد شئ عبارت است از آن شئ با تعيّن « 7 » . پس اگر مبدأ اوّل فرد وجود باشد ، لازم مىآيد كه مركّب باشد از وجود و تعيّن « 8 » ؛ و وجود به معنى بديهى يا « 9 » تمام حقيقت او يا جزء حقيقت او باشد ؛ و اين باطل است بالضرورة .
و بعضى ديگر / 23
A
12 / چون « 10 » واقف گشته‌اند « 11 » بر بطلان اين « 12 » ، قائل شده‌اند « 13 » به اينكه « 14 » مبدأ اوّل دو وجود دارد :
[ 1 . ] يكى وجود خاصّ كه مجهول الكنه است ، و مبدأ اوّل عبارت است از اين وجود خاصّ .
[ 2 . ] و ديگرى وجود به معنى بديهى كه عارض وجود خاصّ است ؛ و موجود به وجود خاصّ « 15 » ، فرد عرضى « 16 » موجود به وجود عامّ بديهى « 17 » است ؛ به اين معنى كه
( 1 ) . ( ل ) : انيت .
( 2 ) . ( م ) : شد .
( 3 ) . ( س ) : بود چه .
( 4 ) . ( س ) و ( م ) : مقتضى .
( 5 ) . ( م ) : اينكه .
( 6 ) . ( س ) و ( م ) : - او .
( 7 ) . ( س ) : بالتعيين ؛ ( ل ) و ( م ) : تعيين .
( 8 ) . ( س ) ، ( ل ) و ( م ) : تعيين .
( 9 ) . ( م ) : - يا .
( 10 ) . ( م ) : + قائل شدند .
( 11 ) . ( س ) : شدند ؛ ( م ) : گشتند .
( 12 ) . ( ل ) : اين قول .
( 13 ) . ( س ) و ( م ) : شدند .
( 14 ) . ( س ) : به آنكه .
( 15 ) . ( م ) : + و .
( 16 ) . ( س ) : عرض .
( 17 ) . ( س ) : - بديهى .