دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ١٣٨

تعليق [ در بيان معنى موجوديت مبدأ اوّل ، و اثبات امتناع تصوّر او ، و اينكه موضوع و مسألهء هيچ علمى نمىتواند شد ]

[ 3 . ] و لا به شرط « 1 » « به شرط شئ » وجود « 2 » ممكن « 3 » است « 4 » ، و « 5 » « به شرط لا » وجود واجب « 6 » ، و « لا به شرط » طبيعت مشتركه محمولهء « 7 » بر هر دو .

و ندانسته‌اند « 8 » كه به شرط شئ و به شرط لا و لا به شرط - قطع نظر از قيود كرده - متّحدند بالذات و مغايرند بالعرض قيود . بنا بر اين ، لازم مىآيد كه مبدأ اوّل متّحد باشد بالذات با وجودى كه عارض ممكن است ، « 9 » و اين باطل است بالضرورة ؛ و « 10 » ديگر آنكه لازم مىآيد كه مبدأ اوّل قسمى از موجود - به معنى مذكور - نباشد « 11 » ؛ و اين خلاف فرض است . « 12 »

و بعضى ديگر قائل شده‌اند « 13 » كه وجود - به معنى هستى - دو فرد دارد :

[ 1 . ] يكى قائم به ذات [ 2 . ] و يكى قائم به غير .

وجود قائم به ذات را مبدأ اوّل دانسته‌اند « 14 » و وجود قائم به غير را وجود ممكن ؛ و « 15 » گفته‌اند كه صدق موجود بر وجود قائم به ذات ، اولى و احقّ است از صدق موجود بر وجود قائم به غير ؛ و ندانسته‌اند كه فرد هر طبيعت عبارت است از آن طبيعت معيّن « 16 » ؛ « 17 » و فرد وجود عبارت است از وجود معيّن ؛ و وجود بالذات - قطع نظر از أمور خارجه كرده - يا قائم به ذات هست « 18 » يا قائم به ذات نيست .

( 1 ) . ( م ) : + شئ .

( 2 ) . ( م ) : - وجود .

( 3 ) . ( س ) : ممكنى .

( 4 ) . ( س ) : - است .

( 5 ) . ( م ) : او .

( 6 ) . ( س ) : واجبى .

( 7 ) . ( س ) و ( ل ) : محمول .

( 8 ) . ( م ) : ندانستند .

( 9 ) . ( س ) : بالذات با وجود ممكن .

( 10 ) . ( ل ) : - و .

( 11 ) . ( ل ) : باشد .

( 12 ) . ( ل ) : + و ديگر اعتبارات ثلاثه حال مهيّاتست بالذات نه حال وجود .

( 13 ) . ( س ) : شداند ؛ ( م ) : شدند .

( 14 ) . ( م ) : دانستند .

( 15 ) . ( ل ) : - و .

( 16 ) . ( ل ) : - معيّن .

( 17 ) . ( س ) : از ان با طبيعة با تعين .

( 18 ) . ( س ) : بذاتست .