دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ١٣٧
تعليق [ در بيان معنى موجوديت مبدأ اوّل ، و اثبات امتناع تصوّر او ، و اينكه موضوع و مسألهء هيچ علمى نمىتواند شد ]
ما بعد الطبيعة دانسته‌اند ؛ و اثبات خواصّ و اعراض ذاتية مىكنند « 1 » از براى مبدأ اوّل - تعالى اللّه عمّا يصفون - با اينكه « 2 » قائلند به اينكه « 3 » مبدأ اوّل مركّب نيست و صفت زايد بر ذات ندارد .
و منشأ غلط اينها آن است كه چون ديده‌اند « 4 » كه موجود - به معنى چيز وجوددار « 5 » - در ابتداى « 6 » نظر و « 7 » به حسب احتمال عقلي منقسم به دو قسم مىشود :
[ 1 . ] يكى آنكه نظر به ذاتش كرده ، وجودش ضرور باشد ؛ به اين معنى كه ذاتش مقتضى وجودش باشد . « 8 »
[ 2 . ] و ديگر « 9 » آنكه نظر به ذاتش كرده ، وجودش ضرور نباشد ؛ يعنى ذاتش مقتضى وجودش نباشد .
اوّل را واجب دانسته‌اند و ثاني را ممكن ؛ توهّم كرده‌اند « 10 » كه « 11 » مبدأ اوّل قسمى از موجود - به معنى چيز وجوددار - است و چون دانسته‌اند « 12 » كه چيز وجوددار مقتضى وجود و علّت وجود خودش « 13 » نمىتواند شد ، بلكه هر « 14 » چيز وجوددارى « 15 » محتاج است به غير ، / 22
B
11 / بعضى قائل شده‌اند « 16 » به اينكه « 17 » مبدأ اشيا نفس وجود است ، به اين معنى كه وجود را سه اعتبار است :
[ 1 . ] به شرط شئ [ 2 . ] و « 18 » به شرط لا
( 1 ) . ( م ) : مىكند .
( 2 ) . ( س ) : آنكه .
( 3 ) . ( س ) : - به آنكه .
( 4 ) . ( س ) و ( م ) : ديدند .
( 5 ) . ( س ) : + منحصر است .
( 6 ) . ( م ) : + و .
( 7 ) . ( م ) : - و .
( 8 ) . ( س ) و ( م ) : - به اين معنى كه ذاتش مقتضى وجودش باشد .
( 9 ) . ( س ) : ديگرى .
( 10 ) . ( م ) : كردند .
( 11 ) . ( م ) : - كه .
( 12 ) . ( م ) : دانستند .
( 13 ) . ( س ) : مقتضى وجود و علّت وجودش ؛ ( ل ) : مقتضى وجود خودش و فاعل وجود خودش .
( 14 ) . ( س ) : - هر .
( 15 ) . ( س ) : وجوددار .
( 16 ) . ( س ) و ( م ) : شدند .
( 17 ) . ( س ) : به آنكه .
( 18 ) . ( م ) : - و .