دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ١٣٦

تعليق [ در بيان معنى موجوديت مبدأ اوّل ، و اثبات امتناع تصوّر او ، و اينكه موضوع و مسألهء هيچ علمى نمىتواند شد ]

پس ثابت شد به برهان كه مبدأ اوّل متصوّر نمىشود به هيچ وجهى از وجوه « 1 » مگر به طريق شرح اسم ؛ و « 2 » آن نيز به عنوان « 3 » مقايسه به طبيعت ممكن است - يعنى غير اين طبيعت - و في الحقيقة متصوّر در اين صورت نيز ممكن است ، ليكن « 4 » در تصديق به « هل بسيط » تصوّر به اين نحو كافى است .

و بنا بر آنكه « 5 » مبدأ اوّل منزّه است از جنس و فصل و اعراض ذاتية و غريبه ، ظاهر مىشود كه مبدأ اوّل موضوع هيچ علمى « 6 » و مسألهء هيچ علمى نمىتواند شد . چه موضوع هر علمى آن است كه در آن علم بحث از اعراض ذاتيهء آن موضوع كنند ؛ و مبدأ اوّل چون منزّه است از اعراض ذاتية « 7 » ، موضوع هيچ علمى نمىتواند شد . « 8 »

و مسألهء هر علمى آن است كه موضوع آن مسأله يا موضوع آن علم باشد يا نوع « 9 » موضوع آن علم باشد يا اعراض ذاتيهء موضوع آن علم باشد ؛ و محمول آن مسأله ، عرض ذاتي موضوع آن علم باشد يا « 10 » عرض ذاتي نوع موضوع آن علم باشد يا عرض ذاتي عرض ذاتي « 11 » موضوع آن علم باشد « 12 » ، « 13 » چنان كه دانسته شده است « 14 » در علم برهان .

چون مبدأ اوّل منزّه است از جنس و « 15 » فصل و عرض ذاتي چيزى بودن و عرض ذاتي داشتن و عرض داشتن « 16 » ، مسألهء هيچ علمى نمىتواند شد .

بنا بر اين ظاهر مىشود « 17 » بطلان قول متأخّرين كه مبدأ اوّل را نوع موضوع علم

( 1 ) . ( س ) : به هيچ وجه .

( 2 ) . ( س ) و ( م ) : - و .

( 3 ) . ( س ) و ( م ) : - به عنوان .

( 4 ) . ( س ) : لكن .

( 5 ) . ( س ) و ( ل ) : اينكه .

( 6 ) . ( ل ) : مبدأ اول هيچ موضوع علمى از علوم .

( 7 ) . ( س ) : ذاتي .

( 8 ) . ( ل ) : - چه موضوع هر علمى . . . . شد .

( 9 ) . ( س ) : بانواع .

( 10 ) . ( س ) : با .

( 11 ) . ( م ) : - ذاتي .

( 12 ) . ( س ) : - باشد .

( 13 ) . ( ل ) : - يا عرض ذاتي عرض ذاتي موضوع آن علم باشد .

( 14 ) . ( س ) و ( ل ) : - است .

( 15 ) . ( س ) : + از .

( 16 ) . ( س ) و ( م ) : - و عرض داشتن .

( 17 ) . ( م ) : + و .