دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ١٣٤

تعليق [ در بيان معنى موجوديت مبدأ اوّل ، و اثبات امتناع تصوّر او ، و اينكه موضوع و مسألهء هيچ علمى نمىتواند شد ]

است كه به معرّف « 1 » متصوّر شود ، و معرّف « 2 » شئ يا حدّ تامّ آن شئ است يا حدّ ناقص آن شئ يا رسم تامّ « 3 » يا رسم ناقص ؛ و مبدأ اوّل منزّه است از حدّ و رسم مطلقا . پس تصوّر مبدأ اوّل ، نظرى نيست .

و هرگاه تصوّر او بديهى و نظرى نباشد ، متصوّر نخواهد بود بالحقيقة . چه اگر متصوّر بودى بالحقيقة : يا بديهى بودى يا نظرى . ليكن نه بديهى است و نه نظرى . « 4 »

پس متصوّر نيست بالحقيقة مگر به عنوان شرح اسم . آن نيز به عنوان مقايسه به طبيعت ممكن است ؛ يعنى غير اين طبيعت ، نه به عنوان عدول بلكه به عنوان سلب محض ؛ و در تصديق به هل بسيط ، تصوّر به عنوان شرح اسم كافى است . « 5 »

بالجمله : متصوّر شدن شئ هرگاه نظرى باشد :

[ 1 . ] يا به تمام حقيقت است كه حدّ تامّ باشد .

[ 2 . ] يا به جزء حقيقت است كه حدّ ناقص باشد .

[ 3 . ] يا به اعراض ذاتية است ؛ يعنى اعراضى « 6 » كه مستند به جنس شئ باشد « 7 » يا به « 8 » فصل شئ « 9 » ، يا مستند « 10 » به « 11 » اصل و « 12 » حقيقت آن شئ باشد اگر آن شئ جنس و فصل نداشته باشد ؛ كه رسم تامّ يا رسم ناقص باشد . « 13 »

و تصوّر شئ بالحقيقة و بالذات منحصر است در اينها .

[ 4 . ] يا متصوّر شدن شئ به اعراض غريبه است ؛ يعنى اعراض و احوالى كه از براى شئ مىباشد به اعتبار امر خارج از آن شئ ؛ و تصوّر شئ به اعراض غريبه ، تصوّر شئ است بالعرض . از جهت اينكه « 14 » آن چيزى كه اين شئ متصوّر مىشود

( 1 ) . ( ل ) : بمعرفة .

( 2 ) . ( ل ) : معرفت .

( 3 ) . ( ل ) : تامّست .

( 4 ) . ( س ) : نه نظرى است و نه بديهى .

( 5 ) . ( ل ) : + هرگاه بنحو ديگر ممكن نباشد .

( 6 ) . ( س ) و ( م ) : اعراض .

( 7 ) . ( س ) : است .

( 8 ) . ( س ) : - به .

( 9 ) . ( س ) : - شئ .

( 10 ) . ( س ) و ( م ) : - مستند .

( 11 ) . ( س ) : با .

( 12 ) . ( ل ) و ( م ) : - و .

( 13 ) . ( س ) و ( م ) : - كه رسم تامّ يا رسم ناقص باشد .

( 14 ) . ( س ) : بالعرض چه .