دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ١٣١

تعليق [ در اثبات اينكه هيچ ماهيّتى فاعل وجود خود نمىتواند بود ]

است يا از مقوّمات اوست يا از اعراض ذاتيهء اوست « 1 » يا از اعراض غريبهء او .

مقوّم « 2 » شئ ، فاعل آن شئ « 3 » نمىتواند بود . از جهت اينكه « 4 » مقوّم ماهيّت علّت قوام ماهيّت است و داخل در ذات اوست ؛ و فاعل ماهيّت جاعل ماهيّت است و خارج است ؛ و علّت قوام شئ و داخل در ذات شئ ، غير جاعل شئ و خارج از حقيقت شئ است . « 5 »

و عرض ذاتي شئ « 6 » و عرض « 7 » غريب شئ « 8 » ، فاعل وجود آن شئ نمىتواند بود . از جهت اينكه « 9 » وجود شئ ، مقدّم « 10 » است بالذات بر وجود عرض ذاتي شئ و عرض غريب آن شئ ؛ « 11 » / 19

A

10 / و مؤخّر « 12 » از شئ بالذات فاعل آن شئ نمىتواند بود .

پس هيچ ماهيّتى فاعل وجود في نفسهء خود نمىتواند بود و هر حقيقتى كه « 13 » معروض وجود تواند شد ، در شيئيت و وجود داشتن محتاج است به غير . پس موجود به معنى شئ وجوددار ، منحصر است در ممكن .

و « 14 » جاعل ممكن موجود به اين معنى نيست . چه اگر موجود به اين معنى باشد ، معروض و قابل وجود خواهد بود ؛ و قابل وجود ، « 15 » فاعل وجود [ خود ] نمىتواند بود . چه « 16 » اگر فاعل وجود خود باشد : يا از همان « 17 » جهت كه قابل وجود است فاعل « 18 » وجود است « 19 » يا از جهت ديگر .

( 1 ) . ( ل ) : او .

( 2 ) . ( م ) : مقدم .

( 3 ) . ( ل ) : مقوم انشى فاعل او .

( 4 ) . ( س ) : بواسطه آنكه .

( 5 ) . ( س ) و ( م ) : مقوم ماهية علة قوام ماهية است و فاعل ماهية علة وجود ماهية علة قوام غير علة وجود است .

( 6 ) . ( س ) : - شئ .

( 7 ) . ( س ) : - و عرض .

( 8 ) . ( ل ) : انشىء .

( 9 ) . ( س ) : آنكه .

( 10 ) . ( س ) : مقوم .

( 11 ) . ( ل ) : - فاعل وجود آن شئ . . . . شئ .

( 12 ) . ( م ) : موخو .

( 13 ) . ( م ) : - كه .

( 14 ) . ( س ) و ( م ) : - و .

( 15 ) . ( ل ) : + خود .

( 16 ) . ( ل ) و ( م ) : از جهة آنكه .

( 17 ) . ( م ) : ان .

( 18 ) . ( م ) : فاعل .

( 19 ) . ( ل ) : - فاعل وجود است .