دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ١٢٩

تعليق [ در بيان اينكه اطلاق أمور عامّه بر وجود بالعرض معروض وجود است ، و هيچ يك از أمور عامّه لازمهء مهيّات اشيا نيست ]

واحد و كثير مىتواند بود . پس وحدت « 1 » و كثرت از براى ماهيّت به اعتبار فاعل ماهيّت است « 2 » يا قابل ماهيّت « 3 » يا فاعل و قابل « 4 » هر دو ؛ و امر خارج از فاعل و قابل كه « 5 » نسبتش به ماهيّت مساوى است ، سبب وحدت ماهيّت شدن نه كثرت يا سبب كثرت او « 6 » شدن « 7 » نه وحدت ترجيح بلا مرجّح است .

و بعضى از أمور عامّه كه « 8 » از براى مهيّات مىباشند « 9 » به اعتبار « 10 » امر خارج از ماهيّت و علّت ماهيّت است ، « 11 » مثل : كلّيت و جزئيت ، و جنسيت و فصليت و نوعيت ، و علّيت و معلوليت ، و امكان و ضرورت . از جهت اينكه « 12 » كلّيت و جزئيت از براى مهيّات قياس به كثيرين است ، و جنسيت قياس به كثيرين مختلفين ، و فصليت به اعتبار تميّز دادن از غير ، و نوعيت قياس به كثيرين متّفقين ، و علّيت قياس به معلوليت ، و معلوليت « 13 » قياس به علّيت ، و « 14 » امكان و ضرورت قياس به وجود ؛ چه « 15 » امكان و ضرورت كيفيت نسبت وجود است به ماهيّت - اعمّ از اينكه « 16 » وجود في نفسه باشد يا « 17 » وجود رابطي - و مراد از امكان ذاتي « 18 » ضرور نبودن وجود است نظر به ذات ؛ به اين معنى كه ذات مقتضى « 19 » وجود نيست ، نه اينكه ذات مقتضى ضرور نبودن وجود است .

( 1 ) . ( م ) : وحد .

( 2 ) . ( م ) : - است .

( 3 ) . ( س ) : - ماهيّت .

( 4 ) . ( ل ) : قابل و فاعل .

( 5 ) . ( س ) : را ؛ ( ل ) : - كه .

( 6 ) . ( س ) و ( م ) : - او .

( 7 ) . ( م ) : شد .

( 8 ) . ( س ) و ( ل ) : - كه .

( 9 ) . ( س ) و ( ل ) : مىباشد ؛ ( م ) : + كه .

( 10 ) . ( ل ) : + نسبت ؛ ( م ) : + نسبت به .

( 11 ) . ( س ) : - و علّت ماهيّت است .

( 12 ) . ( س ) : ضرورت چه .

( 13 ) . ( م ) : - و معلوليت .

( 14 ) . ( م ) : - و .

( 15 ) . ( س ) : بواسطه اينكه .

( 16 ) . ( س ) : آنكه .

( 17 ) . ( م ) : با .

( 18 ) . ( ل ) : + توانائى وجود است بالذات نه عاقل تواناى بودن بالذات .

( 19 ) . ( س ) : مفتضى .