دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ١٢٠
تعليق [ در بيان علّت حقيقي فصول و تشخّصات ]
جوهر و خواه عرض - يا فاعل آن جنس است يا فاعل و قابل آن جنس « 1 » به آن طريق « 2 » كه دانسته شد .
امّا جنس [ اى ] كه سبب فصل منوّع او فاعل آن جنس باشد ؛ چون جوهر كه مجعول است اوّلا و بالذات ، و فصل منوّع او كه حقيقت جوهر به آن فصل عقل « 3 » مىشود و مجعول است ثانيا و بالعرض و هر دو مجعولاند به يك جعل ؛ و نيز هر « 4 » فصلى كه جوهر به او نفس مىشود و فصلى كه جوهر به او هيولى مىشود ، « 5 » معلول علّت جوهر است « 6 » ثانيا و بالعرض به آن ترتيبى كه دانسته شد .
امّا جنسي كه سبب فصل منوّع او فاعل و قابل هر دو باشد ؛ به اين « 7 » معنى كه قابل مرجّح صدور جنس يا « 8 » فصل خاصّ شود از فاعل ، مثل : أجناس اعراض كه مادّه دخل دارد در صدور فصل منوّع اينها از أنواع . « 9 »
امّا اينكه تشخّص أنواع به فاعل « 10 » است يا به « 11 » قابل ، به همين دليل كه مذكور شد .
امّا آن « 12 » انواعى كه تشخّص ايشان « 13 » به فاعل است ، چون أنواع جواهر « 14 » مجرّده .
و « 15 » امّا آن « 16 » انواعى كه تشخّص ايشان به قابل « 17 » است « 18 » ، چون أنواع جواهر مادّيه و أنواع اعراض . « 19 »
پس ثابت شد كه : علّت فصول منوّعهء أجناس - خواه جوهر و خواه / 14
B
7 /
( 1 ) . ( س ) : + است .
( 2 ) . ( س ) : نحو .
( 3 ) . ( م ) : فصل .
( 4 ) . ( س ) : و ايضا ؛ ( ل ) : - هر .
( 5 ) . ( م ) : + و .
( 6 ) . ( س ) : جوهرند .
( 7 ) . ( س ) : به آن .
( 8 ) . ( م ) : با .
( 9 ) . ( س ) : از فاعل ؛ ( م ) : از نوع .
( 10 ) . ( م ) : بفاع .
( 11 ) . ( س ) : - به .
( 12 ) . ( ل ) : - آن .
( 13 ) . ( ل ) : آن .
( 14 ) . ( س ) : جوهر .
( 15 ) . ( س ) : - و .
( 16 ) . ( ل ) : - آن .
( 17 ) . ( س ) : بفابل .
( 18 ) . ( ل ) : نيست .
( 19 ) . ( م ) : - و أنواع اعراض .