دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ١١٩
تعليق [ در بيان علّت حقيقي فصول و تشخّصات ]
بالجمله : مىبايد كه سبب فصل منوّع ماهيّت جنسي يا « 1 » فاعل آن جنس باشد - به آن معنى كه مذكور شد - يا فاعل و قابل آن جنس باشد « 2 » ؛ و « 3 » سبب تشخّص « 4 » ماهيّت نوعي يا فاعل ماهيّت نوعي است « 5 » يا قابل ماهيّت نوعي « 6 » / 13
A
7 / يا هر دو با هم ، « 7 » به آن معنى كه مذكور شد « 8 » .
امّا اينكه سبب فصل منوّع جنس مىبايد كه فاعل آن جنس باشد يا فاعل و قابل هر دو ؛ از جهت اينكه فصل منوّع چون موجود است ، علّت مىخواهد . علّتش يا ذات جنس است - قطع نظر از أمور خارجه كرده - يا ذات جنس « 9 » نيست . « 10 »
ذات جنس نمىتواند بود به آن طريق كه دانسته شد . اگر ذات جنس نيست « 11 » : « 12 » [ 1 . ] يا فاعل آن جنس است [ 2 . ] يا قابل آن جنس [ 3 . ] يا فاعل و قابل هر دو [ 4 . ] يا امر خارج از فاعل و قابل . « 13 »
امر خارج نمىتواند بود . از جهت اينكه نسبت امر خارج به جميع فصول مساوى است . سبب فصلى دون فصل شدن ، ترجيح بلا مرجّح است .
و قابل تنها - قطع نظر از فاعل كرده - سبب فصل منوّع نمىتواند بود . از جهت آنكه « 14 » قابل - از آن جهت كه قابل است - فاعل نمىتواند بود .
پس ثابت شد كه : سبب فصل « 15 » منوّع هر جنس - خواه عالى و خواه سافل ، « 16 » خواه
( 1 ) . ( س ) : با ؛ ( ل ) : - يا .
( 2 ) . ( س ) و ( ل ) : - باشد .
( 3 ) . ( ل ) : - و .
( 4 ) . ( ل ) : شخص .
( 5 ) . ( س ) : - است .
( 6 ) . ( س ) : + باشد .
( 7 ) . ( س ) و ( ل ) : - يا هر دو با هم .
( 8 ) . ( س ) و ( ل ) : - شد .
( 9 ) . ( س ) : - جنس .
( 10 ) . ( ل ) : - ذات جنس نيست .
( 11 ) . ( م ) : باشد .
( 12 ) . ( س ) : دانسته شد چون ذات جنس نمىتواند بود .
( 13 ) . ( س ) : يا امر خارج از قابل و فاعل هر دو .
( 14 ) . ( م ) : اينكه .
( 15 ) . ( ل ) : - فصل .
( 16 ) . ( س ) : + و .