دو رساله فلسفى عين الحكمة وتعليقات — الصفحة ١١٨

تعليق [ در بيان علّت حقيقي فصول و تشخّصات ]

[ 1 . ] يا فاعل آن ماهيّت است . به اين معنى كه فاعل آن ماهيّت « 1 » فاعل آن « 2 » ماهيّت است اوّلا و بالذات ، و فاعل حال آن ماهيّت است - كه عبارت از خصوصيت باشد - ثانيا و بالعرض ؛ يعنى يك جعل است كه نسبت به ماهيّت اوّلا و بالذات است و نسبت به خصوصيت ماهيّت ثانيا و بالعرض .

[ 2 . ] يا « 3 » آن خارج قابل آن ماهيّت است . « 4 » مراد از قابل اعمّ از موضوع و محلّ است ؛ يعنى چيزى كه اين ماهيّت حالّ است در او ، اعمّ « 5 » از اينكه مركّب از حالّ و محلّ « نوع طبيعي » باشد يا نه . به اين معنى كه فاعل آن ماهيّت ايجاد آن ماهيّت مىكند « 6 » در قابل ماهيّت « 7 » و آن ماهيّت معيّن مىشود به تعيّن « 8 » قابل .

[ 3 . ] يا آن امر خارج فاعل و قابل است هر دو . به اين معنى كه مقتضاى « 9 » ذات فاعل اصل ماهيّت است كه نسبت آن ماهيّت به جميع خصوصيات مساوى است ، ليكن چون قابل قابل ماهيّت معيّن « 10 » به تعيّن « 11 » خاصّ است ، مرجّح مىشود آن قابل از براى صدور ماهيّت معيّن به تعيّن « 12 » خاصّ از فاعل . « 13 »

بالحقيقه : سبب معيّن شدن آن ماهيّت به تعيّن « 14 » خاصّ قابل است ، نه به اين معنى كه قابل فاعل « 15 » تعيّن « 16 » است ، بلكه به اين معنى كه اصل ماهيّت چون صادر مىشود از فاعل ، در قابل معيّن مىشود « 17 » به تعيّن « 18 » قابل ؛ يعنى آنچه سبب تعيّن « 19 » قابل است بالذات ، سبب تعيّن « 20 » آن ماهيّت است « 21 » بالعرض .

( 1 ) . ( ل ) : - فاعل آن ماهيّت .

( 2 ) . ( م ) : اين .

( 3 ) . ( س ) : با .

( 4 ) . ( ل ) : + كه .

( 5 ) . ( س ) : - اعمّ .

( 6 ) . ( م ) : ميكنند .

( 7 ) . ( س ) : - ماهيّت .

( 8 ) . ( س ) : بتعيين .

( 9 ) . ( س ) : مقتضيات .

( 10 ) . ( س ) و ( م ) : - معيّن .

( 11 ) . ( س ) و ( م ) : بتعيين .

( 12 ) . ( س ) و ( م ) : بتعيين .

( 13 ) . ( ل ) : + و .

( 14 ) . ( س ) و ( م ) : بتعيين .

( 15 ) . ( س ) و ( م ) : - فاعل .

( 16 ) . ( س ) و ( م ) : تعيين .

( 17 ) . ( ل ) : - از فاعل در قابل معيّن مىشود .

( 18 ) . ( س ) و ( م ) : بتعيين .

( 19 ) . ( س ) و ( م ) : تعيين .

( 20 ) . ( س ) و ( م ) : تعيين .

( 21 ) . ( س ) مىشود .