رسائل عرفانى وفلسفى حكيم قاينى — الصفحة ٥٣

باب چهاردهم اندر سبب مستجاب شدن دعا

باب چهاردهم اندر سبب مستجاب شدن دعا

باب چهاردهم اندر سبب مستجاب شدن دعا

حكيم أول أرسطو طاليس اندر كتاب ما بعد الطبيعة روشن ساخته است كه تا فاعل با جميع شروط و أسباب كه اندر وجود معلول داخل بود موجود نشود ، وجود معلول محال باشد . و استجابت دعا را معنى آن بود كه سبب وجود چيزى با سبب دعا متوافق باشند . و چون أسباب وجود آن چيز با هم متوافق شوند لا جرم وجود آن چيز حاصل آيد ، چه تخلف معلول از علت محال است ، و فاعل همهء آنها واجب الوجود باشد . و چون دعا يكى از جملهء أسباب است وجود آن چيز را ، تا دعا نكنند وجود آن محال بود . چنان كه تا دوا به رنجور ندهند تندرست نشود . پس چون خداوند به عنايت خويشتن سبب دعا را با سبب وجود آن چيز بيكبار پيدا كند آن چيز موجود شود ، و روا باشد كه يكى از اين دو سبب به يكديگر منتهى شود ، و فاعل به توسط يكى اندر ديگرى اثر كند .

و اندر اينجا شكى است و آن شك اين است كه حكيم أرسطو طاليس در فلسفهء أولى درست كرده كه علت از معلول خويشتن منفعل نشود و معلول اندر علت فعل نكند . و درست شد كه سماويات علت و موجدند مر ارضيات را . و اگر دعا مستجاب باشد بدان باشد كه ما از سماويات چيزى در خواهيم و ايشان را به خود بخوانيم و ايشان اجابت نمايند دعاى ما را و از ما منفعل شوند ، و اين خود محال بود .

و جواب اين شك اين است كه ما نيز به سوى دعا بدان گراييم كه ايشان ما را بر آن دارند و بدان كار گمارند ، و فعل ما از آن عالم منبعث شده باشد . و از اين روشن شد كه در خواستن ما چيزى را و استجابت آن ، هر دو به سماويات مستند باشد و هر دو فعل معلول بود مر سماويات را ، و لازم نيايد كه علويات از سفليات منفعل شوند .

پس گوييم كه آنكه دعا كند ، اندر اين فعل غايتى را تصور كرده