رسائل عرفانى وفلسفى حكيم قاينى — الصفحة ١٠١
التفسير
و قول عرض بر همه ، قولى است عرضى نه ذاتى ، چه اثبات عرضيّت آنها به برهان شود ، و همه را توان شناخت بىآنكه مفهوم عرض شناخته آمده باشد . پس عرض به ذات ايشان داخل نبود . و اقسام جوهر را بحقيقت نتوان شناخت تا معنى جوهر شناخته نبود . و اين مقولات هر كدام جنسى است از اجناس عاليه ، و به زير چيزى اندر نيستند مگر به عرض ، از اينكه جز وجود و وحدت و شئ را به يك معنى شامل نيست ، و ما حقايق همه را بشناسيم ، و اگر چه وجود و وحدت و شئ و آنچه بدان ماند نشناخته باشيم ، و اين خاصيت ذات و ذاتى باشد ، چه نوع را بىجنس نتوان دانست .
البيت السابع پس واجب الوجود كزين ده منزهست * كو بودنش از آن كه ازينها يكى نبود
البيت السابع پس واجب الوجود كزين ده منزهست كو بودنش از آن كه ازينها يكى نبود
التفسير
التفسير
دانسته آمد كه همهء مقولات داخل‌اند در تحت ممكن ، پس نشايد كه واجب الوجود - جل جلاله - بدان متصف گردد ، و اوست ايزد پاك - جل جلاله - علت همهء ممكنات ، چه ممكن را از واجب اندر وجود چاره نيست ، چنان كه ممكن را نيز از تركيب گزيرى نيست ، كه هر يك ذاتى است كه بدان به قوت است ، و وجودى كه بدان به فعل آمده . و واجب به ذات خود موجود است نه به ارتباط به چيزى ديگر . و وجود أو از ذاتش جدا نيست . و از اين نيز لازم آيد كه واجب از آنكه يكى از مقولات بر أو محمول شود منزه باشد .
گروهى از محدثان ببرهان دانستند كه عقل و نفس ، و سياهى و سپيدى ، و مادة و صورت ، بسيطاند . و بسيط آن است كه أو را جزء نبود ، و چون أو را جزء نبود جنس نبود . پس برخى از پس ايشان اندر آمدند و جواب دادند كه عقل و نفس و صورت و مادة اندر خارج مركّب نيستند ، و بعقل مركب‌اند از جنس و فصل . و ندانسته‌اند كه هر چه را