منطق الملخص — الصفحة ٠.٧٤

مقول در جواب ما هو وفرق آن با مقول در طريق ما هو وداخل در جواب ما هو

ما هو ذاتي است وچون به آنها گفته شود كه فصل نيز ذاتي است ، اما جواب ما هو نيست ، خطاى ديگرى مرتكب شده وگويند : مقول در جواب ما هو ذاتي أعم است .

بو على پس از گزارش ونقد دو تصور ساده انگاران براي رفع ابهام گويد :

بايد بين پاسخ ما هو وآنچه داخل در پاسخ ما هو است وآنچه در طريق ما هو واقع مىشود فرق نهاد ؛ چرا كه خود پاسخ ما هو نه داخل در جواب ما هو است ونه در طريق ما هو قرار مىگيرد ( إشارات ، ص 7 ) .

مفسران أولية ابن سينا دو اصطلاح « داخل در جواب ما هو » و « واقع در طريق ما هو » را مترادف دانسته‌اند . بهمنيار بن مرزبان ( 380 - 442 ) لوكرى وابن سهلان ساوى مقول در طريق ما هو وداخل در جواب ما هو را به معناى ذاتي دانسته‌اند ( التحصيل ، ص 14 / بيان الحق بضمان الصدق ج 1 ، ص 146 ، البصائر ، ص 12 ) .

فخر رازي وخواجهء طوسي آن دو را مترادف ندانسته ودر تعريف هر يك اختلاف نظر پيدا كرده‌اند . از نظر فخر رازي مقول در جواب ما هو همان ماهيت وذات است ونمىتوان اصطلاح ذاتي را بر آن اطلاق كرد . ذاتي كه به عنوان جزء تعريف ، در تعريف اخذ مىشود ، بر دو قسم است : يا اين جزء به دلالت مطابقي در مقول در جواب ما هو بيان مىشود ؛ مانند مفهوم حيوان يا مفهوم ناطق در « حيوان ناطق » . هيچ يك از اين دو مفهوم ذات نيست ولذا در جواب ما هو قرار نمىگيرد ؛ اما جزء آن است . وى آنها را مقول در طريق ما هو مىداند ونه مقول در جواب ما هو . ويا ذاتي در تعريف به نحو تضمنى بيان شود ؛ مانند جسم نامى در « حيوان ناطق » ، در اينصورت آن را داخل در جواب