اسباب النزول ( فارسي ) — الصفحة ١٧٤

سبب نزول عبارت از واقعه‌اى است كه آيه در ايام وقوع آن نازل شده است

در ايام وقوع آن امر نازل گرديده باشد تا سخنى را كه واحدى در تفسير خود راجع به سورهء « فيل » ياد كرده است - مبنى بر اينكه سبب نزول اين سوره عبارت از قصه و داستان آوردن فيل به وسيلهء مردم حبشه به مكه بوده است - از محدودهء تعريف « اسباب النزول » خارج گردد ، زيرا واقعهء آوردن فيلها از سوى حبشيها را نمىتوان به هيچ وجه به عنوان سبب نزول سورهء مذكور دانست ، بلكه نزول سورهء فيل از باب اخبار و گزارش راجع به وقايع گذشته مىباشد ، و داستان اصحاب فيل همانند ياد كردن داستان قوم نوح و عاد و ثمود و داستان بناء كعبه است كه اين داستانها را نبايد به عنوان « اسباب النزول » آياتى تلقى كرد كه بازگو كنندهء آنها مىباشد ، چون ميان رويداد آنها و آياتى كه آنها را بازگو مىكند مدتهاى دور و دراز فاصله شده است .

سخن واحدى در بارهء آيهء زير نيز بدينسان است ، يعنى براى آن ، رواياتى را به عنوان سبب نزول ياد كرده است كه نبايد آن روايات را به عنوان سبب نزول تلقى كرد :

« وَاتَّخَذَ اللَّه إِبْراهِيمَ خَلِيلًا » ( نساء : 125 ) :

و خداوند متعال ، ابراهيم را به عنوان دوست خود انتخاب كرده است .

واحدى اين روايات را به عنوان سبب و موجبى ياد كرده كه خداوند به خاطر آن ابراهيم را دوست خود قرار داده است . واحدى اين روايات را به صورت سبب نزول آيهء مذكور وانمود ساخته است ، در حالى كه آشكار معلوم است كه اين گونه مطالب را نمىتوان به هيچوجه سبب نزول آيات دانست . « 106 »

106 - از عمر روايت شده كه رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) به جبرائيل گفت : چرا خداوند متعال ابراهيم را دوست خود گرفت ؟ پاسخ داد : اى محمد ، چون او به فقراء اطعام مىكرد . و نيز واحدى مىنويسد : از ابن عباس روايت شده است مردم در سالى دچار قحطى آذوقه شدند . لذا به طور دسته جمعى به در خانهء ابراهيم ( عليه السلام ) آمدند و از او خوراك مطالبه مىكردند ، و هر سال دوستى از مصر براى ابراهيم ( عليه السلام ) آذوقه مىفرستاد . آنحضرت گماشتگان خود را با شترانى به سوى مصر گسيل داشت تا از آن دوست آذوقه درخواست كنند . دوست ابراهيم گفت : اگر ابراهيم براى تأمين نياز شخصى خود آذوقه درخواست كرده است ما مىتوانيم اين درخواست را برآوريم ، و گر نه امسال مانند ديگران ما نيز دچار قحطى آذوقه شده‌ايم . فرستادگان ابراهيم با دست خالى بازگشتند گذرشان به مسيرى ريگزار افتاد و گفتند : بهتر است ما از اين خاك و ماسه ، بارى بر روى شتران حمل كنيم تا مردم تصور كنند كه ما براى آنها گندم و آذوقه آورده‌ايم . ما شرم داريم - در حالى كه بارى بر شتران نداريم - از كنار آنها عبور نمائيم . لذا انبانها و كسيه ها را آكنده از رمل ساختند و به راه افتادند آنگاه نزد ابراهيم ( عليه السلام ) رفتند در حالى كه ساره خوابيده بود . فرستادگان ابراهيم ( عليه السلام ) جريان را به عرض او رساندند اما آن حضرت براى خاطر مردم غمگين و انديشناك گرديد و پلكهاى چشمانش سنگينى كرد و در نتيجه به خواب رفت . ساره از خواب بيدار شد و به سوى بارها رفت و كيسه ها را از هم گشود و بهترين آرد سفيد را مشاهده كرد ، لذا به نانوايان دستور داد كه دست اندر كار پختن نان شوند آنان نانهاى پخته را آماده ساخته و در دسترس مردم نهادند . در اين اثناء ابراهيم ( عليه السلام ) از خواب بيدار شد آن هم در حالى كه رايحهء مطبوع غذا و نان مشامش را نوازش مىداد . به ساره گفت : اين نان و غذا از كجا فراهم آمده است ؟ گفت از سوى دوست مصرى تو . ابراهيم ( عليه السلام ) فرمود : اين غذا از ناحيهء خليل و دوست من ، يعنى خدا فراهم آمده است نه از جانب دوست مصرى من . در چنين روزى بود كه خداوند متعال ابراهيم ( عليه السلام ) را به عنوان دوست خويش انتخاب فرمود . واحدى چند روايت ديگرى را در بارهء آن علت و موجبى كه باعث شد خداوند متعال ابراهيم ( عليه السلام ) را به عنوان خليل و دوست خود برگزيند ، ياد كرده است ، و چون جريانهاى ياد شده مربوط به ايام نزول قرآن كريم نبوده است نمىتوان آنها را سبب نزول آيهء « وَاتَّخَذَ اللَّه إِبْراهِيمَ خَلِيلًا » دانست ( در مورد اين روايات ، رجوع كنيد به : اسباب النزول ، ص 104 ، 105 . و نيز بنگريد به : مجمع البيان 3 / 116 ، 117 . كشف الاسرار 2 / 710 ، 711 ) .