اسباب النزول ( فارسي )
- المؤلف: السيد محمد باقر حجتي
- الوفاة: معاصر
- القسم: مصادر التفسير عند الشيعة
- الناشر: وزارت ارشاد اسلامى اداره كل - انتشارات و تبليغات
فهرس الكتاب
- مقدمه مؤلف
- معنى أسباب النزول
- معنى لغوى أسباب النزول
- معنى اصطلاحى أسباب النزول
- أنواع آيات وسور قرآنى در رابطه يا اسباب النزول
- آيات و سورى كه فاقد « اسباب النزول خاص » مىباشند
- آيات و سورى كه داراى « اسباب النزول خاص » هستند
- كتبى كه درباره « اسباب النزول » تدوين شده است
- معرفى پارهاى از اين كتب تا قرن نهم
- سخنى كوتاه از جعبرى راجع به انواع آيات و سور قرآن در رابطه با « اسباب النزول »
- مرورى بر سه نوع اسباب النزول — الف - حوادث و رويدادهاى مهم : — 1 - حوادث جالب و سازنده
- سيرى اين چنين از سوى حق در سوى خلق [ انفاق امير المؤمنين على ( عليه السلام ) در حال ركوع ، يا سبب نزول آيه « إنما وليّكم الله ورسوله . . . ويؤتون الزكوة وهم راكعون » ]
- بخشش و ايثارى كه - اگر جهان ، حاتم طائى مىبود روا است بر آن رشك برد [ اطعام مسكين و يتيم و اسير يا سبب نزول سوره « هل أتى » ]
- * سخن ابن شهر اشوب در باره سوره « هل أتى »
- * نزول سوره « هل أتى » درباره اهل البيت ( عليهم السلام ) ساخته روافض نيست
- * نمونه هائى از مصادر اهل سنت كه بازگو كننده نزول سوره « هل أتى » درباره اهل بيت ( عليهم السلام ) مىباشد
- * اشعارى از فريقين درباره نزول سوره « هل أتى » راجع به أهل البيت ( عليهم السلام )
- پيامبر اكرم ( صلّى الله عليه وآله وسلّم ) از مؤمنان روى گردان نيست : — سوره « عبس » و نكات ظريف اخلاقي
- * داورى درباره حادثه مربوط به سبب نزول سوره « عبس »
- * نظر جبّائى و ديگران در اين باره
- نظريه صحيح درباره سبب نزول سوره « عبس »
- 2 - حوادث زشت و ويرانگر
- دسيسه يهوديان و فتنه انگيزى آنها ميان مسلمين [ سبب نزول « يا أيها الذين آمنوا ان تطيعوا فريقاً من الّذين أوتوا الكتاب بردوكم . . . » ]
- لغزش و اشتباه فاحش و غير قابل اغماض [ قرائت واژگونه سوره « قل يا أيها الكافرون » ]
- افشاء وخنثى سازى ترفندهاى منافقين : « مسجد ضرار » [ سبب نزول : « والذين اتخذوا مسجداً ضراراً وكفراً وتفريقاً بين المؤمنين . . . » ]
- ب - پرسشهاى مردم از رسول اكرم ( صلّى الله عليه وآله وسلّم ) — انواع پرسشهاى مردم و پاسخهاى قرآني
- مشيت الهى و اهميت نقش آن در پيشرفت كارها و تحقق أمور [ گزارش سبب نزول : « ولا تقولن لشيء إنى فاعل ذلك غداً إلا ان يشاء الله . . . » ]
- مطالب روز « سؤال از روح » : [ در رابطه با : « ويسئلونك عن الروح . . . » ]
- مطالب مربوط به آينده « سئوال از لحظه وقوع قيامت » : [ « يسئلونك عن الساعة ايان مرسيها . . . » ]
- [ نمونه هائى از آيات كه در آنها راجع به مسائل مختلف ، سئوال مردم مطرح است ]
- ج - مشخص كردن موضع مسلمين در مسائل حساس و مهم
- مسائل قابل بحث و بررسى درباره « اسباب النزول » — مسأله اول - قوائد معرفت وشناخت اسباب النزول
- مقدمه
- امير المؤمنين على ( عليه السلام ) آگاه ترين و تواناترين فرد به « اسباب النزول »
- فائده اول شناخت « اسباب النزول » : — بازيافتن وجد و راز حكمت الهى در نحوه تشريع و قانونگذارى : — * [ ايجاد شوق در مؤمنين براى اجراى قانون الهى ، و پديد آمدن انعطاف در كافرين ]
- فائده دوم شناخت « اسباب النزول » : — تخصيص حكم به سبب از ديدگاه كسانى كه ملاك را عبارت از خصوص سبب مىدانند نه عمل لفظ : — * [ اظهار اوس بن صامت و مطالب مربوط به آن و نزول سوره مجادله « قد سمع الله قول التى تجادلل فى زوجها . . . الذين يظاهرون منكم من نسائهم ماهن اماتهم . . . » ]
- فائده سوم شناخت اسباب النزول : — عدم خروج سبب نزول از حكم آيه در صورتى كه حكم عام آيه مشمول تخصيص باشد : — * [ جريان زمعه و كنيز او ، و سخن از : « الولد للفراش وللعاهر الحجر »
- فائده چهارم شناخت « اسباب النزول » : — وقوف و آگاهى به مدلول صحيح آيات و رفع ابهام از چهره مفاهيم آنها : — نمونه هائى از برداشتهاى نادرست در تفسير آيات به خاطر عدم اطلاع از سبب نزول آنها
- * [ اشتباه مروان بن حكم در فهم آيه : « لا تحسبن الّذين يفرحون بما أتوا ويحبون . . . » ]
- * [ استشهاد نادرست عثمان بن مظعون و عمرو بن معدى كرب درباره آيه : « ليس على الذين آمنوا عملوا الصالحات جناح فيما طعموا . . . » ]
- * [ رفع اشتباه از رهگذر وقوف بر سبب نزول : « واللائى يئسن من المحيض من نساءكم ان ارتبت فعدتهن ثلاثة اشهر . . . » ]
- * [ تفسير واژگونه « و لله المشرق والمغرب فاينما تولوا . . . » بر علت عدم آگاهى به سبب نزول آن
- * [ تفسير نادرست « ان الصفا والمروة من شعائر الله . . . فلا جناح عليه ان يطوف بهما . . . » به خاطر عدم آشنائى به سبب نزول آن ]
- فائده پنجم شناخت « اسباب النزول » : — دفع توهّم حصر و اختصاص در مواردى كه ظاهراً مفيد حصر و اختصاص است : — * [ با شناخت سبب نزول : « قل اجد فى ما أوحى إلى محرماً . . . الا أن يكون ميته أودماً . . . » توهّم حصر راجع به آن از ميان مىروى ]
- فائده ششم شناخت « اسباب النزول » : — كسب اطلاع راجع به شخص يا اشخاصى كه آيه درباره آنها نازل شد : — * [ بحث و بررسى در آيه « والذى قال لوالديد اف لكما . . . » در رابطه با اين فائده ]
- فائده هفتم شناخت « اسباب النزول » : — تسهيل حفظ و درك آيات و تثبيت آنها در ذهن — * [ تداعى معانى و أفكار و خاطرات ]
- مسأله دوم - آيا ملاك عموم لفظ است يا خصوص سبب
- مقدمه
- چند نمونه از آياتى كه عموم لفظ در آنها معتبر است نه خصوص سبب : — الف : آيه ظهار : « الذين يطاهرون منكم من نسائهم . . . »
- ب : آيه لعان
- * [ بررسى مربوط به آيه قذف : « والذين يرمون المحصنات ثم لم يأتوا بأربعة شهداء . . . » براى ورود در تحقيق مربوط به آيه لعان ]
- * [ شكايات سعد بن عباده وهلال بن اميه و ديگران در رابطه با آيه قذف ، و پاسخ الهى و حل اين مشكل از طريق نزول آيه لعان ]
- گزارش اجراى لعان درباره هلال بن أميه و همسر او
- گزارش اجراى لعان به روايت ابن عباس و مقاتل درباره خوله و همسر او عويمر
- ج - حد قذف در رابطه با كسانى كه عايشه را مورد اتهام قرار دادند « آيه افك »
- نكات مهم اخلاقى و اجتماعى در آيات افك : — 1 - اين تهمت متضمن خير شما [ مسلمين ] است : « ان الذين جاؤا بالافك . . . لا تحسبوه شراً لكم . . . »
- 2 - چرا حُسْن ظن به خودتان را از دست مىدهيد : « لو لا اذ سمعتموه ظن المؤمنون . . . »
- 3 - اهميت اين تهمت : « ولو لا فضل الله عليكم ورحمته . . . لمسكم فيما افضتم . . . وهو عند الله عظيم »
- 4 - چرا حتى اين تهمت را بازگو كرديد ؟ : « ولو لا إذ سمعتموه قلتم ما يكون لنا ان نتكلم . . . »
- 5 - شايعه سازان بايد از عذاب خدا بترسند : « ان الّذين يحبون ان تشيع الفاحشة . . . »
- 6 - شايعه سازان پيرو شيطان هستند : « يا أيها الذين آمنوا لا تتبعوا خطوات الشيطان . . . »
- 7 - احسان و گذشت به كسانى كه نسبت به انسان بدى كردند : « ولا يأتل اولوا الفضل والسعة منكم ان يؤتوا . . . »
- 8 - تهمت و كيفر آن : « ان الّذين يرمون المحصنات الغافلات المؤمنات لعنوا . . . »
- 9 - كاربرد مجانست و سنخيت افراد با يكديگر : « الخبيثات للجيشين . . . »
- 10 - نتيجه بحثهاى گذشته
- بررسى روايات مربوط به افك : — اول : روايت مربوط به افك در رابطه با عايشه
- دوم : روايت مربوط به افك در رابطه با ماريه
- اشكالات مرحوم علامه طباطبائى به هر دو روايت : — اشكالات موجود در روايات افك در رابطه با عايشه : اشكال اول
- اشكال دوم
- اشكال سوم
- رأى و نظريه درست در رابطه با آيات افك وقذف
- بازگشت به مسأله « آيا ملاك عموم لفظ است و يا خصوص سبب ؟ » — * [ سوره همزه و سبب نزول آن ]
- * [ اعتبار عموم لفظ در : « و من الناس من يعجبك قوله فى الحيوة الدنيا . . . » ]
- طرح يك ايراد و پاسخ آن در رابطه با مسأله مورد بحث
- موردى كه على رغم تعبير عام ، حصوص سبب در مد نظر است ؛ « الذين آمنوا و لم يلبسوا ايمانهم . . . »
- - موردى كه على رغم تعبير عام ، خصوص سبب در مد نظر است ؛ « الذين آمنوا و لم يلبسوا ايمانهم . . . »
- موارد متعددى كه على رغم خصوص سبب ، عموم لفظ ، معتبر و ملاك حكم مىباشد : — 1 - « السارق والسارقة فاقطعوا ايديهما . . . »
- 2 - بررسى آيه كلاله : « ويستفتونك قل الله يفتيكم فى الكلالة . . . » ضمن گزارش گفتارى از ابن تيميه در رابطه با اعتبار عموم لفظ و عدم اعتبار خصوص سبب
- * [ گزارشهائى از مفسرين در باره نزول آيه كلاله ]
- * [ نظريه مفسران درباره سبب نزول : « وان احكم بينهم بما أنزل . . . واحذرهم ان يعتنوك عن بعض ما انزل الله . . . » ]
- يادآورى يك نكته مهم درباره مسأله دوم — حكم و قاعده در صورت خاص بودن لفظ و سبب چيست ؟ : — * [ بررسى سبب نزول « وسيجنبها الاتقى الذى يؤتى ماله . . . » و رد نظريه اهل سنت درباره سبب نزول آن ]
- مسأله سوم - وجود شبيه به سبب نزول خاص در آيات عامى كه فاقد سبب نزول خاص مىباشد — * [ بحث و بررسى درباره آيه امانات : « ان الله يأمركم ان تؤدوا الأمانات إلى أهلها . . . » وتناسب آن با سبب نزول : « ألم تر إلى الّذين أوتوا نصيباً من الكتاب يؤمنون . . . » ]
- پاسخ به يك ايراد در رابطه با آيه امانات و آيات ماقبل آن
- سخن طبرسى درباره آيات امانات
- مسأله چهارم - مصادر اسباب النزول وتعابيرى كه مىتواند بازگو كننده اسباب النزول باشد
- سخن بزرگان در اين باره : واحدى ، محمد بن سيرين و ديگران
- [ گزارش سبب نزول : « فلا وربك لا يؤمنون حتى بحكموك . . . » ]
- سخنان دانشمندان درباره تعابير مربوط به سبب نزول : حاكم نيشابورى ، ابن تيميه ، زركشي
- سبب نزول عبارت از واقعهاى است كه آيه در ايام وقوع آن نازل شده است
- يادآوى يك نكته : احاديث تابعين در رابطه با اسباب النزول تحت چه اصطلاحى در حديث مندرج است ؟
- مسأله پنجم - در صورت ذكر اسباب متعدد در مورد آيهاى به كداميك از آنها بايد به عنوان سبب نزول اعتماد كرد ؟
- [ انواع حالاتى كه در اين مسأله قابل تصور مىباشد ] : — حالت اول
- حالت دوم
- * [ بررسى آيه « نساؤكم حرث لكم فأتوا حرثكم » ونظرية فقهاء ومفسرين شيعه راجع به آن ]
- * حالت سوم : 1 - سبب نزول آيات سوره « والضحى » ( 180 ) 2 - سب نزول « أينما تولو افثم . . . »
- به كداميك از احاديثى كه درباره سبب نزول « اينما تولوا فثم . . . » مىتوان اعتماد كرد ؟
- 3 - سبب نزول : « وان كادوا ليفتنونك عن الذى أوحينا إليك . . . »
- حالت چهارم مربوط به تعدد اسباب ووحدت نازل : — * بررسى اين حالت در : « يسئلونك عن الروح قل . . . »
- مرورى بر سخنان مرحوم علامه طباطبائى راجع به مفهوم روح
- وجه تسميه روح به « كلمه »
- انواع روح در مضامين قرآن كريم
- گذرى بر آراء مفسرين درباره روحى كه مردم از آن سئوال كردند و پاسخى كه راجع به آن نازل شده است . — مرورى بر اختلاف نظر مفسرين در معنى « قل الروح من أمر ربى »
- مخاطب « و ما أوتيتم من العلم الا قليلاً » چه كسانى هستند ؟
- حالت پنجم مربوط به تعدد اسباب ووحدت نازل : — مثال و نمونهاى براى اين حالت : 1 - آيه لعان : « والّذين يرمون ازواجهم . . . »
- حالت ششم : عدم امكان تعدد اسباب و وحدت نازل = تكرار نزول : — چند مثال براى اين حالت : — 1 - آيه « ما كان للنبى والذين آمنوا ان يستغفر واللمشركين . . . » و گزارشى مبنى بر رد نظريه اهل سنت راجع به شرك أبى طالب
- 2 - آيه « وإن عاقبتم فعاقبوا به مثل ما عوقبتم . . »
- توجيه ابن حصار درباره تكرار نزول آيه
- 3 - آيه « يسئلونك عن الروح . . . »
- يادآورى يك نكته سودمند — ايجاد دگرگونى در تعبير مربوط به « اسباب النزول از سوى راويان »
- چند مثال در اين باره : — مثال اول - آيه : « و ما قدروا الله حق قدره از قالوا . . . »
- تفسير آيه مذكور از ديدگاه مرحوم علامه طباطبائي
- مثال دوم - آيه : « من كان عدواً لجبريل فانه نزله . . . »
- بررسى آيه مذكور و احاديثى كه درباره سبب آن ياد كردهاند : نظريه بروسوى وابوالفتوح رازي
- نتيجه اين بررسيها
- يادآورى نكته ديگر — وحدت سبب و تعدد نازل
- * چند مثال در اين باره : — مثال اول - آيه هاى زير : — 1 - آيه « فاستجاب لهم انى لا أضيع عمل عامل . . . »
- 2 - « ان المسلمين والمسلمات . . . »
- 3 - « ولا تتمنوا ما فضل الله به بعضكم على بعض . . . »
- رواياتى ديگر درباره سبب نزول آيه هاى مورد بحث
- سخنى از محمد رشيد رضا در تفسير المنار
- بررسى عوامل برترى افراد نسبت به يكديگر
- نكتهاى ظريف از ميبدى درباره « ولا تتمنوا ما فضل . . . »
- مثال دوم براى وحدت سبب وتعدد نازل : — سئوال فردى نابينا در رابطه با آيه « لا يستوى القاعدون من المؤمنين غير اولى الضرر . . . »
- بررسى اقوال مفسرين راجع به سبب نزول آيه مذكور
- مثال سوم براى وحدت سبب و تعدد نازل : — * [ آيه : « يحلفون بالله ما قالوا ولقد قالوا كلمه الكفر . . . » ]
- داورى در مورد رواياتى كه درباره سبب نزول « يحلفون بالله ما قالوا . . . »
- سخن ميبدى درباره سبب نزول آيه مذكور