أساس الإقتباس ( فارسي ) — الصفحة ٣٤٢

مقالت پنجم در برهان و آن را انولوطيقاء دويم خوانند و اين مقالت مشتمل است بر دو فن فن اول در برهان فن دوم در حد فن اول در كيفيت اكتساب تصديقات يقينى ببرهان هژده فصل است فصل اول در اشاره به آنچه مطلوب است از علم برهان و ذكر ديگر صناعات علمى و بيان شرف مرتبه برهان

مقارنت خالى بود لا محاله حكم باشد بامكان نقيض به قوت يا بفعل و آن غير جازم بود و اعتقاد جازم يا مطابق باشد با آنچ فى نفس الامر باشد يا با آنچ مقتضاى وضعى عام يا خاص بفعل يا به قوت يا مطابق نبود اول يقينى باشد و دوم بحسب شهرت يا الزام بود و سيم غلط بود و در غير جازم اگر مقارنت حكم بامكان نقيض بالفعل نبود و سبب قبولش مسامحت نفس بود آن تصديق اقناعى باشد و اگر مقارنت بالفعل بود و امكان اقلى باشد يا اكثرى آن تصديق كه متعلق به طرف راجح باشد ظنى بود و اگر متساوى بود مشكوك مطلق و از آن منفعتى نبود در علوم و همچنين آن تصديقى كه متعلق به طرف مرجوح بود و هر تصديقى كه مقتضى اعتقادى نبود اگر مقتضى تاثيرى بود در نفس بقبض يا بسط بر وجهى از وجوه آن را تخييلى خوانند و اگر مقتضى هيچ تاثيرى نبود از اعتبارش فائده نبود و از اين جمله تصدق يقينى يك نوع بيش نتواند بود و آن بحقيقت ممتنع الزوال بود و ديگر تصديقات را انواع بسيار بود و آن را مراتب باشد بحسب بعد و قرب از يقين و بحسب شدت و ضعف در شهرت يا در مشابهت بيقين يا در ايقاع ظن يا در اقتضاء تخييل و جمله آن انواع ممكن الزوال بود و چون اكتساب تصديق بواسطه اقوال جازمه باشد پس هر قول جازم كه مفيد يقين بود بالذات آن را برهان خوانند و هر چه مفيد رائى مشهور با مقتضى الزامى باشد آن را جدل خوانند و هر چه مفيد اعتقادى جازم غير مطابق بود آن را مغالطه خوانند و هر چه مفيد اعتقادى غير جازم بود آن را خطابت خوانند و هر چه مفيد تخييلى بود آن را شعر خوانند و جمله اقوال جازمه كه در علوم و محاورات استعمال كنند باعتبار مواد اين پنج قسم بود و هر قسم مشتمل بر اصناف بسيار و تعلم هر قسمتى صناعتى مفرد باشد و اما بحسب صورتها اگر برهانى باشد بايد كه قياس بود و اگر نزديك بان يا شبيه بود بان استقرا يا تمثيل بود چنانك گفته ايم و مطلوب بالذات از اين اقسام حد تام است كه تصور حقيقى