أساس الإقتباس ( فارسي ) — الصفحة ٣٤١

مقالت پنجم در برهان و آن را انولوطيقاء دويم خوانند و اين مقالت مشتمل است بر دو فن فن اول در برهان فن دوم در حد فن اول در كيفيت اكتساب تصديقات يقينى ببرهان هژده فصل است فصل اول در اشاره به آنچه مطلوب است از علم برهان و ذكر ديگر صناعات علمى و بيان شرف مرتبه برهان

و بعضى مشترك ميان او و غير او پس قول شارح مشتمل يا بر ذاتيات بود يا بر عرضيات يا بر هر دو يا بر هيچ كدام و مشتمل بر ذاتيات يا بر مجموع ذاتيات بود يا بر بهرى و قسم دوم يا افادت تميز كند از جمله چيزهائى كه غير موضوع بود يا از بهرى يا افادت تميز نكند و مشتمل بر عرضيات نيز يا افادت تميز كلى كند يا افادت تميز جزوى يا افادت تميز نكند و مركب همچنين و آنچه مشتمل نه بر ذاتيات بود و نه بر عرضيات لا محاله افادت صورتى كند شبيه بمطلوب بحسب مشابهتى قريب يا بعيد و الا آن قول شارح نبود پس اقوال شارحه بحسب اين اعتبارات اصناف بسيار باشد و از آن جمله آنچه مشتمل بر مجموع ذاتيات باشد محققان آن را حد تام خوانند و آن قولى بود دال بر ماهيت محدود و لا محاله مفيد صورتى باشد مطابق او در وجود و آنچه مشتمل بر بهرى ذاتيات بود آن را حد ناقص خوانند پس اگر افادت تمييز كلى كند بهترين حدود ناقصه باشد و اهل ظاهر ميان آن و حد تام فرق نكنند چه مطلوب نزديك ايشان تمييز بود نه تصور حقيقى و آنچه از عرضيات تنها بود يا آميخته با ذاتيات آن را رسم خوانند پس اگر افادت تمييز كلى كند تام بود و الا ناقص و بهترين آن بود كه مركب بود از هر دو صنف و هر حد و رسم كه افادت تمييز نكند اصلا آن را در تعريف مدخلى نبود و اما آنچه نه ذاتى بود نه عرضى و افات صورتى شبيه كند آن را مثال خوانند و اين اقسام باعتبار مواد است و بحسب صور كه از ترتيب وضع اين اوصاف حادث شود هم اقسامى ممكن باشد چه بهرى ترتيبها چنان بود كه بايد و بهرى نزديك بان يا شبيه بان و بعضى بخلاف آن اما اين اقسام را نامهائى خاص وضع نكرده اند و همچنين تصديق يا مقتضى اعتقادى بود يا نبود و اگر بود آن اعتقاد جازم بود يا نبود و جازم مقارن حكم بود بامتناع نقيض آن تصديق مقارنتى بفعل يا بقوتى نزديك بفعل و چون امكان عبارت از عدم امتناع است پس هر چه از اين