أساس الإقتباس ( فارسي ) — الصفحة ٣٢٤

فصل نهم در تأليف قياس از مقابلات

فصل نهم در تأليف قياس از مقابلات

تا آن را علتى بايد اين است تمامى سخن در اين باب

فصل نهم در تاليف قياس از مقابلات و مصادره بر مطلوب

همچنانك از اشتراك مقدمات در قياسات عوارضى مانند دور و عكس لازم مىآيد از اشتراك حدود هم عوارضى ديگر مانند سلب الشىء عن نفسه و مصادره بر مطلوب اول لازم آيد و اول از جهت اشتراك حد اصغر و اكبر باشد و قياسى كه منتج سلب چيزى بود از نفس خود مؤلف از مقدمات متقابل تواند بود و دوم از جهت اشتراك حد اوسط با يكى از دو حد ديگر باشد و در آن مقدمه لا محاله موضوع و محمول يك چيز بود و مقدمه ديگر مطلوب باشد بعينه و ما هر يكى از اين دو نوع بر سبيل اختصار بيان كنيم

تاليف قياس از مقدمات متقابل

هر قياس اقترانى كه از مقدمات متقابل بود و هر دو حد نتيجه در او يكى بود هر دو مقدمه را لا محاله در اجزاء اشتراك باشد و بسلب و ايجاب مختلف باشند تا انتاج سلب كنند پس اگر كميت هم مختلف باشد مانند متناقضان يا موجبه جزوى بود و سالبه كلى يا موجبه كلى و سالبه جزوى و اگر در كميت متفق باشند مانند متضادان دو كلى باشند و دو جزوى نتوانند بود چه دو جزوى نه بحقيقت متقابل بود و نه در مقدمات قياس واقع و اين قياس بر هيات دوازده ضرب از جمله نوزده ضرب منتج كه در اشكال چهارگانه واقع است بيش نتواند بود و آن ضربها آنست كه منتج سالبه باشد و سلب الشىء عن نفسه كه نتيجه اين قياس بود باشد كه حقيقى بود و باشد كه ظنى بود و حقيقى بالفعل بود يا بالقوه و بالفعل صريح بود يا غير صريح اما صريح چنان بود كه اصغر و اكبر هم باسم و هم بمعنى يك چيز باشند مانند لا شىء من الانسان به انسان و اما غير صريح چنان بود كه بمعنى يكى باشند و باسم مختلف مانند لا شىء من الانسان ببشر و اين هر دو بالفعل