ممد الهمم در شرح فصوص الحكم ( فارسي ) — الصفحة ٤٧٥

حال بنا بر مذهب معتزله

كن «

فرحمه الله . و الكناية هي التي * ( وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ ) * ثم لها شعب كثيرة تتعدد بتعدد الأسماء الإلهية ، فما تعم بالنسبة إلى ذلك الاسم الخاص الإلهي في قول السائل ربّ ارحم ، و غير ذلك من الأسماء ، حتّى المنتقم له أن يقول يا منتقم ارحمني و ذلك لأن هذه الأسماء تدلّ على الذات المسماة ، و تدل بحقائقها على معان مختلفة .

بنا بر اين رحمت الهى كه كنايه يعنى ضمير در « رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ » است شامل همه أشياء مىباشد . ( يعنى ذات او شامل همهء أشياء است زيرا رحمت او عين ذات اوست ) . سپس رحمت الهيه به سبب تعدد اسماء الهيه به شعب كثيره منشعب مىشود .

بنا بر اين هر اسمى اختصاص به رحمت خاص دارد ، حتى سائل كه مىگويد « يا منتقم ارحمني » ( اراده مىكند تخفيف عذاب را ) . اين مطلب از آن روست كه همهء اسماء دلالت بر ذات دارند و حقايقشان دلالت بر معانى مختلفه دارد .

مثل نور آفتاب كه به شبكه‌هاى آيينه اى به اشكال و الوان مختلف مىتابد كه تمام آن شبكه‌ها در داشتن اصل ذات نور آفتاب شريكند و به اقتضاى شكل و لون خودشان هر يك را اثرى خاص است . همان كه جامى گويد :

أعين همه شيشه‌هاى گوناگون بود

تابيد در او پرتو خورشيد وجود

هر شيشه كه سرخ بود يا سبز و كبود

خورشيد در او هر آن چه او بود نمود

فيدعو بها في الرحمة من حيث دلالتها على الذات المسمّاة بذلك الاسم لا غير .

لا بما يعطيه مدلول ذلك الاسم الذي ينفصل به عن غيره و يتميز .

داعى به آن اسماء از حيث دلالتشان بر ذات مسمّاة به اين اسم طلب رحمت مىكند ، نه از غير آن .

يعنى نه از غير ذات ، يعنى نظر داعى در دعايش فقط ذات مسمّاة به اسم است . زيرا دهنده در حقيقت ، ذات است هر چند داعى متهب از دست اسم خاص مىگيرد . يعنى نظر داعى در دعايش فقط به ذاتى است كه به اين اسماء ناميده شده است .

نه به آن چه كه مدلول اين اسم عطا مىكند كه به آن از غير خود منفصل مىگردد و تميز مىيابد .

غرض اين است كه اسماء هر يك را خصوصيتى است كه به آن خصوصيت از غير خود متميزند . چه اينكه همه در يك ذات شريكند و آن ذات قبلهء حاجات است ، هر چند