ممد الهمم در شرح فصوص الحكم ( فارسي ) — الصفحة ٤١٧

[ اينكه رسول الله ( ص ) فرمود : اگر با دو خليفه بيعت مىشد دومى را بكشيد ]

و خداوند از لسان اين مقام تعبير فرمود كه رحمت همه چيز را فرا گرفته است .

مراد از مقام همان است كه در عبارت فوق فرمود : مآل همه به سعادت است بر حسب اختلاف انواع سعادت . يعنى چون رحمت رحمانيه كه آن را رحمت امتنانى نيز گويند همه را فرارسيده كه جميع موجودات اسماء اللَّه‌اند و به امر بلا واسطه كه امر تكويني است در كارند و در حقيقت مؤتمر امر تكويني الهىاند كه اقتضاى اسماء اين است .

و رحمت او بر غضب الهى سبقت گرفته است .

مشيت الهى جميع أشياء را فرا گرفته و رحمت او همهء أشياء را فرا گرفته است . پس رحمت او مشيت ذاتيهء عام اوست كه سابق بر هر چيز است و رحمت هم سابق بر هر چيز است و چون رحمت ، ذاتى است و عين ذات است و غضب عارضى است ، رحمت سابق بر غضب است .

و سابق متقدم است .

يعنى متقدم است هم در وجود و هم در انفاذ امر و معنى اين سخن اين است كه ذاتى حاكم است و عرضى محكوم و زايل ، پس رحمت حاكم و دايم است و آخرين شفيع ارحم الراحمين است كه بر غضب غلبه مىكند .

فإذا لحقه هذا الذي حكم عليه المتأخر حكم عليه المتقدم فنالته الرحمة إذ لم يكن غيرها سبق ، فهذا معنى سبقت رحمته غضبه .

پس چون عبد را حكم غضبى كه متأخر است لاحق شد ، متقدم كه سابق است بر آن حاكم مىشود و عبد را از دست منتقم مىگيرد . پس رحمت مىرسد عبد را ، چون غير از رحمت سابقه اى نبود .

مراد از منتقم خود غضب است كه رحمت ، به علت سبقش عبد را از دست اين منتقم مىگيرد . اين است معنى سبق رحمت بر غضب .

از رحمت آمدند و به رحمت روند خلق

من رحمة بدا و الى رحمة يؤول

لتحكم على ما وصل إليها فإنّها في الغاية وقفت و الكلّ سالك إلى الغاية ، فلا بد من الوصول إليها ، فلا بد من الوصول الى الرحمة و مفارقة الغضب ، فيكون الحكم لها في كلّ و اصل إليها بحسب ما تعطيه حال الوصول إليها .

تا رحمت به هر كسى كه به رحمت رسيده حكم كند . چه اينكه رحمت توقف نمىكند مگر در غايت و نهايت . ( كه اول عين آخر است . چه رحمت الهيه اول أشياء است و هم