ممد الهمم در شرح فصوص الحكم ( فارسي ) — الصفحة ٢٠٥

[ اسماعيل نزد ربش مرضى بود ]

پس تمييز ، ميان عبيد و ارباب واقع است . اگر تمييز واقع نشود بايد اسم واحد الهى به تفسير اسم ديگر الهى از جميع وجوه تفسير گردد و حال آن كه معزّ تفسير نمىشود به تفسير مذلّ و لكن معزّ مذلّ است از آن رو كه وجه احديت است چنان كه مىگويى هر اسمى دليل بر ذات است و دليل بر حقيقت خودش است از آن جهت كه اوست . پس مسمى واحد است ، پس معزّ ، مذلّ است از حيث مسمى و معزّ ، مذلّ نيست از جهت نفس خود و حقيقت خود ، زيرا مفهوم ، در فهم ( يعنى در عقل ) در هر يك از آن دو ، يعنى معزّ و مذلّ مختلف است ( پس ذات ، واحد است و صفات مختلف يعنى ذات واحد در اسماء مختلف ) .

فلا تنظر إلى الحقّ

و تعريه عن الخلق

و لا تنظر إلى الخلق

و تكسوه سوى الحقّ

و نزهّه و شبّهه

و قم في مقعد الصّدق

و كن في الجمع إن شئت

و إن شئت ففي الفرق

تحز بالكلّ - إن كل

تبدى - قصب السّبق

فلا تفنى و لا تبقى

و لا تفني و لا تبقي

و لا يلقى عليك الوحي

في غير و لا تلقي

1 : نگاه به حق نكن كه او را از خلق جدا كنى ( چه باطن غير ظاهر است ) .

2 : و نگاه نكن به خلق كه او را جز حق بپوشانى ( زيرا كه ظاهر عين باطن است ) . « 1 »

3 : تنزيه كن حقى را كه در خلق است از هر چه كه در آن شائبه كثرت و امكان و نقصان است ، و تشبيه كن تا ( از جمع بين تنزيه و تشبيه كه عادت كاملان است ) در مقام صدق كه مقام جمع بين كمالين است بوده باشى .

4 : اگر خواهى در مقام جمع باش و اگر خواهى در مقام فرق باش .

قيصرى گويد يعنى :

چون وحدت حقيقيهء وجوديه را دانستى و دانستى كه خلق حق است از وجهى و حق خلق است از وجهى كه حكم مقام ايجاب اين معنى مىكند و دانستى كه خلق ، خلق است و حق ، حق است كه مقام فرق ايجاب اين معنى

« 1 » درآ به چشم من و بين ظهور دريا را ببين به چشم يقين نقش موج اشيا را