ممد الهمم در شرح فصوص الحكم ( فارسي ) — الصفحة ١٩٣

بيان تنزلات أربع بارى جل شأنه در ظهور و تنزل اول

احكامش را در مواطن و مقامات مىداند * ( إِنْ تَتَّقُوا الله يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً ) * ( انفال : 29 ) .

تقواى عوام اتّقاى از نواهى است . تقواى خواص اتقاى از اسناد كمالات و افعال و صفات است به خودشان و تقواى أخص كه كمّل را است اتقاى از اثبات غير است با بود حق چه ذاتا چه صفتا چه فعلا . پس به فرقان فرق مىگذارد بين حق و عبد و مىگويد حق است كه به صورت عبد ظاهر شد و در او صفت خالقيت را اظهار كرد پس امر بر خلق مشتبه شد كه اين ، عبد است يا حق .

فوقتا يكون العبد ربّا بلا شكّ

و وقتا يكون العبد عبدا بلا إفك

ترجمه از صاحب تأويل محكم در شرح فصوص الحكم :

پس گاهى باشد بنده رب بلا شك ( در حالت فنا ) و وقتى باشد ( در وقت جمع الجمع ) كه بنده بنده باشد بلا افتراء .

فإن كان عبدا كان بالحقّ واسعا

و إن كان ربّا كان في عيشة ضنك

پس اگر بنده باشد به حق واسع باشد و اگر رب باشد در عيش خود تنگ باشد زيرا هر كه بنده باشد او را دعوى نباشد . « 1 » پس او واسع باشد از طلب طالبان زيرا از اول دعوى نداشت و اگر رب باشد و طاقت اتيان ( آوردن ) نداشته باشد در تنگ عيشى باشد .

فمن كونه عبدا يرى عين نفسه

و تتسع الآمال منه بلا شكّ

پس از بنده بودن خود ، عين نفس خود را مىبيند ( يعنى عاجز ) و متسع شود اميدهاى مريدان از او بىشك زيرا كه صاحب سلوك است .

و من كونه ربّا يرى الخلق كلَّه

يطالبه من حضرة الملك و الملك

و از بودنش ربّ مىبيند كه كل خلق او را از حضرت ناسوت و ملكوت مطالبه مىكنند .

و يعجز عمّا طالبوه بذاته

لذا تر بعض العارفين به يبكي

و به ذاتش ( كه عبد است ) از آن چه از وى طلب مىكنند عاجز مىماند . براى همين بينى بعضى از عارفان را كه گريه كنند .

فكن عبد ربّ لا تكن ربّ عبده

فتذهب بالتّعليق في النّار و السّبك

« 1 » چون گويد بنده‌ام ، وسعت دارد يعنى كسى كارى با او ندارد .