ممد الهمم در شرح فصوص الحكم ( فارسي ) — الصفحة ١٢٠

تشبيه و تنزيه

بعضى نواحى مكه خارج شديم ، هيچ حجر و شجرى به ما روى نياورد مگر اينكه مىگفت : « السلام عليك يا رسول الله » . شيخ رضوان الله عليه در باب دوازدهم فتوحات مكيه گويد : « آن چه را جماد و نبات ناميدى در نزد ما براى آنها أرواح است كه از ادراك غير اهل كشف ، باطن ( پوشيده ) است و احساس آن نمىكند چنان كه حيوان را احساس مىكند . پس كل در نزد اهل كشف حيوان ناطقند . بلكه حى ناطقند . جز اينكه اين مزاج خاص انسان ناميده شد و » نحن زدنا مع الايمان بالأخبار الكشف « چه ديديم احجار را به رؤيت عين كه ذكر الهى مىكنند به لسان نطقى كه گوش ما مىشنيد و با ما مخاطبه مىكردند چون مخاطبهء عارفين بجلال الله و اين را هر انسانى ادراك نمىكند » . و در جاى ديگر فتوحات فرمود : « مراد از اين تسبيح ، تسبيح به لسان حال نيست چنان كه اهل نظرى كه اهل كشف نيستند مىگويند » . « 1 »

فالكلّ السنة الحق ناطقة بالثّناء على الحقّ . و لذلك قال : * ( الْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ الْعالَمِينَ ) * أي إليه يرجع عواقب الثناء ، فهو المثني و المثني عليه :

پس همه السنهء حقند و به ثناى حق ناطقند . از اين رو فرمود * ( الْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ الْعالَمِينَ ) * يعنى عواقب ثنا به او بازگشت مىكند پس او مثنى و مثنى عليه است .

الثناء منه و اليه چه اوست كه در اين السنه بر خويشتن ثنا مىكند .

فإن قلت بالتنزيه كنت مقيدا

و إن قلت بالتشبيه كنت محدّدا

و إن قلت بالأمرين كنت مسددا

و كنت اماما في المعارف سيّدا

فمن قال بالاشفاع كان مشركا

و من قال بالإفراد كان موحّدا

فايّاك و التشبيه إن كنت ثانيا

و إيّاك و التّنزيه إن كنت مفرّدا

فما أنت هو : بل أنت هو و تراه في

عين الأمور مسرّحا و مقيّدا

قال تعالى * ( لَيْسَ كَمِثْلِه شَيْءٌ ) * فنزه ، * ( وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ) * فشبّه . قال تعالى * ( لَيْسَ كَمِثْلِه شَيْءٌ ) * فشبه و ثنّى ، * ( وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ) * فنزّه و افرد .

حق تعالى فرمود : * ( لَيْسَ كَمِثْلِه شَيْءٌ ) * كه تنزيه فرمود ( اگر « ك » را زايد بگيريم ) و فرمود : * ( وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ) * تشبيه فرمود كه سمع و بصر برايش آورد و فرمود :

« 1 » شرح فصوص قيصرى ، صص 133 و 134 .