رسائل فلسفية ( الرسائل الفلسفية ) — الصفحة ٢٣٠

ردّ قول محمد زكريا در اختلاف عناصر كه بسبب اجزاى هيولى وخلاست

واما سخن ما اندر ردّ آن قول كه اين مرد گفته است كه گرانى وسبكى وتاريكى وروشنى « 4 » وديگر اعراض كه اندر أجسام است بسبب آن تفاوت است كه هست اندر تراكيب أجسام از اجزاى هيولى وجوهر خلا آن است كه گوئيم :

بدعوى اين مرد هر جسمي كه آن گرانتر است اندر أو اجزاى هيولى بيشتر است وجوهر خلا اندر أو كمتر است . وهمى گويد كه جستن خاك كه اندر أو جوهر خلا كمتر است مر اين جاى تنگ را كه ميانهء عالم است بدين سبب است .

وعلت تاريكى جسم را همى كمترى اجزاى خلا نهد اندر أو چنانكه ما مر قول اين مرد را ياد كرديم پيش أزين كه همى گويد چون مر آهن را بسنگ « 10 » « 11 » فروزنند از آن زخم همى گشاده شود وخلا بدان جايگه بيشتر شود وروشنى آتش بدانجا همى از آن پديد آيد . واگر اين قاعده استوار بودى كه تركيب همهء مكوّنات از اجزاى هيولى وجوهر خلا بودى واجب آمدى كه هرچه گران وسخت است تاريك بودى وهرچه سبك ونرم است روشن بودى ، وليكن مشاهدات عالم بر - درستى اين قول همى گواهى ندهند از بهر آنكه سيماب از خاك گران‌تر است وليكن ازو روشن‌تر ونرم‌تر است ، واگر ما پارهء بلور وپارهء شبه را بسائيم تا بمساحت هردو بيك اندازه شوند بلور از شبه سخت تر وروشن‌تر وگران‌تر باشد . وبقول اين مرد گرانى وتيرگى وسختى از هيوليست وسبكى وروشنى ونرمى از جوهر خلاست . پس بدانچه بلور گرانتر از شبه است واجب آيد كه اندر بلور اجزاى هيولى بيشتر از آن است كه اندر شبه است ، وبدانچه شبه تاريكست واجب آيد كه اندر شبه اجزاى هيولى بيشتر از آن است كه اندر بلور است ، واين محال باشد . ونيز بدانچه بلور روشن‌تر است از شبه واجب آيد كه اجزاى خلا اندر بلور بيشتر از آن است كه اندر شبه است ،

( 4 ) وروشنائى ك - ( 10 - 11 ) بسنك برزنند ك