حق اليقين ( فارسى ) — الصفحة ٢٦
مبحث سيم آنكه حقتعالى بندگان را بر افعالى كه اختيارى ايشان نيست تكليف نميكند به آن
ندارد اما بعبث آن فعل را مىكند بنابر اول جهل خدا لازم مىآيد و بنابر دوم عجز و بنابر سوم احتياج و بنا بر چهارم سفاهت و هر چهار بر حق سبحانه و تعالى محالست پس قبيح از او صادر نتواند شد .
مبحث سيم آنكه حقتعالى بندگان را بر افعالى كه اختيارى ايشان نيست تكليف نميكند به آن
مبحث سيم آنكه حقتعالى بندگان را بر افعالى كه اختيارى ايشان نيست تكليف نميكند به آن
نه بر فعل آنها و نه بر ترك آنها و بندگان در فعل خود مختارند و خود فاعل فعل خودند خواه اطاعت باشد و خواه معصيت و اكثر اماميه و معتزله بر اين قول قائلند و اشاعره كه اكثر اهل سنت‌اند ميگويند كه فاعل همه افعال بنده خداست و بندگان مطلقا در آنها اختيار ندارند بلكه خدا بر دست ايشان افعال را جارى ميگرداند و در آن فعل مجبورند اما بعضى از ايشان ميگويند كه اراده از بنده مقارن آن فعل مىباشد اما آن اراده مطلقا دخلى در وجود آن فعل ندارد و اين مذهب باطل است به چند وجه :
وجه اول آنكه ما ببديههء عقل و وجدان خود مىيابيم كه فرقست در افعال ما ميان حركت رعشه كه بىاختيار ما است و حركتى كه به اختيار خود ميكنيم و همچنين فرق مىيابيم ميان آنكه كسى از بام به زير افتد يا كسى از بام به زير آيد و اگر هيچ فعل به اختيار ما نباشد بايد كه اصلا فرق نباشد ميان اين افعال ما .
وجه دويم آنكه حقتعالى امر كرده است بطاعت و وعدهء ثواب بر آن كرده است و نهى كرده است از معصيت و وعيد عقاب بر آن نموده است اگر افعال عباد به اختيار ايشان نبوده باشد تكليف كردن ايشان و عذاب كردن بر عصيان ظلم و قبيح مىباشد مثل آنكه كسى دست و پاى غلام خود را ببندد و بگويد كه برو فلانه چيز را بياور و او را زند كه چرا
نياوردى و گويد كه به آسمان برو و بزند كه چرا نرفتى و دانستى كه فعل قبيح بر خدا روا نيست و كيست ظالم تر از كسى كه كفر و معصيت را بر دست و دل و زبان كسى بىاختيار او جارى كند و او را ابد الآباد بسبب اين در جهنم بسوزاند و خود در بسيارى جاى از قرآن ميفرمايد كه خدا ظلم‌كننده نيست بر بندگان .
وجه سيم آنكه حقتعالى در مواضع بيشمار از قرآن مدح مقربان بارگاه احديت كرده است بر طاعت و ذم مردودان درگاه عزت نموده است بر كفر و معصيت پس اگر ايشان فاعل خود نباشند مدح و ذم ايشان سفاهت و بىخردى خواهد بود و بر خدا محال است و بدان كه در احاديث بسيار وارد شده است كه نه جبر است كه ايشان را بر افعال جبر كرده