كلم الطيب در تقرير عقايد اسلام ( فارسى ) — الصفحة ٠.٦٣٦

امر پنجم در بيان شبهه اعاده معدوم و جواب آن :

آيه شريفه « كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ » « 1 » ( چنانچه او را در آغاز خلقت بيافريديم بازگردانيم ) و آيه « هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ » « 2 » ( او اول و آخر است ) و گفتند هلاكت و فناء و اعاده خلق و آخريت اقتضا مىكند كه موجودات به كلى معدوم گردند .

و جواب اينست كه هلاكت و فناء و اعاده با تغيير صورت صدق مىكند ، و آخر بودن خدا نيز معنايش اين نيست كه هيچ موجودى جزا و باقى نماند ، بلكه مراد اين ستكه تغيير و انقلابى در ذات واجب الوجود نيست علاوه بر اينكه بفرض در اين آيات ظهورى در انعدام كلى باشد براى انصراف از اين ظاهر ، آيات و اخبار متقدمه كافى است .

بنابراين جاى هيچ اشكالى نيست كه انسان ، بلكه جميع موجودات معدوم صرف نميشوند تا اينكه در بازگشت آنها اعاده معدوم لازم آيد و معاد همان جمع اجزاء متفرقه و افاضه صورت انسانى بآنهاست .

مقصد دوم در اصل مسأله اعاده معدوم : بسيارى از حكماء و محققين مانند صدر المتالهين و حكيم سبزوارى و فخر رازى و غير اينها قائلند كه اعاده معدوم محال است ، بلكه بعضى مدعى شدند كه امتناع آن ضرورى و بديهى است ، چنانچه حكيم سبزوارى گويد : ( اعادة المعدوم مما امتنعا و بعضهم فيها الضرورة ادعى ) و بر امتناع آن بوجوهى استدلال كرده‌اند :

1 - معدوم صرف اشاره به او ممتنع است و چيزى كه قابل اشاره نباشد به صحت عود آن نميتوان حكم كرد .

2 - اگر معدوم بنفسه اعاده شود لازم آيد تخلل عدم بين شىء و نفس آن ، و اين محال است .

3 - اگر معدوم بنفسه اعاده شود تسلسل در آن لازم آيد و اين محال است .

( 1 ) سوره انبياء آيه 104 ( 2 ) سوره حديد آيه 3