كلم الطيب در تقرير عقايد اسلام ( فارسى ) — الصفحة ٠.٤٤
اول - از صفات ثبوتيه قدرت است
بود بلكه اگر دو آينه مقابل يكديگر قرار گيرد از انعكاس هر يك در ديگرى انوار غير متناهى ايجاد گردد بنابراين عقول عرضيه را غير متناهى ميداند و حكماى اسلامى ملائكه را به اين عقول تفسير كردهاند .
و در جواب و رد بر آنها ميگوئيم : اولا - اين دو قاعده ( الواحد لا يصدر عنه الا الواحد و الواحد لا يصدر الا عن الواحد ) فقط در مورد علت موجبه تمام است ولى درباره واجب الوجود كه قادر و فاعل مختار است صادق نيست ، براى اينكه افعال او از روى حكمت و مصلحت است و چون حكم و مصالح مختلف است افعال او نيز بحسب آنها مختلف و متعدد مىشود و اين لطمهء بتجرد و بساطت ذات او نخواهد زد زيرا ذات واجب الوجود علت فاعلى است و مصلحت و حكمت علت غائى ، و لذا از واجب الوجود در قرآن و اخبار تعبير به علت نشده بلكه به خالق و رازق و موجد و محيى و مميت و مثل اينها تعبير شده است .
و اينكه حكما علت غائى را عين علت فاعلى ميدانند و نفس ذات را غايت ميشمارند درست نيست براى اينكه غايت هر شيئى چيزى است كه منشأ حسن آن شيئى گردد و فائدهايست كه بر وجود او مترتب باشد و مسلم است كه ذات مقدس او هيچ فايدهء از وجود ممكنات نميبرد و احتياجى به آنها ندارد .
من نكردم خلق تا سودى كنم * بلكه تا بر بندگان جودى كنم
و در مبحث عدل بيايد كه حكم و مصالح بوجود و اعتباراتست و ذاتى نيست .
و ثانيا - ترتيبى كه به جهت دفع اشكالى كه بر آنها وارد است براى آفرينش عالم ذكر كردهاند صرف حدس و خيال است و دليلى بر اثباتش ندارند و علاوه بر اشكالاتى كه بر آن وارد است مثل ترتيب آسمانها مخالف نص صريح آيات و اخبار بسيارى است كه آفرينش جميع موجودات را به حق تعالى نسبت ميدهد و خالق و رازق و موجد و فاطر و محيى و مميت ، همه را منحصر بذات مقدس حق ميشمارد كه در محل خود ببعض آنها اشاره خواهد شد .