كلم الطيب در تقرير عقايد اسلام ( فارسى ) — الصفحة ٠.٣٨٩

مقصد اول در بطلان خلافت ابى بكر :

مسلمانان بوده است .

و بعضى از علماى عامه براى تقريب اجماع خود از اين اخبار كه ذكر شد دو جواب داده‌اند :

اول - اينكه مخالفت اين اشخاص بخبر واحد رسيده و ايجاد قطع و يقين نمينمايد بلكه از اين اخبار تنها ظن حاصل مىشود و در اصول دين يقين لازم است .

دوم - آنكه بر فرض تحقق ، مخالفت آنها در اول امر بوده و پس از مدتى موافقت نموده و اجماع محقق شد حتى شخص امير المؤمنين عليه السّلام نيز پس از شش ماه بيعت كرد .

ولى اين دو جواب مانند اصل اجماع باطل و بىپايه است ، اما جواب اول ، بطلان آن از دو جهت ظاهر مىشود : يكى - آنكه بر فرض كه اين قول را بپذيريم بطور اجمال از تمام اين اخبار بوجود مخالف كه مانع از تحقق اجماع باشد قطع حاصل مىشود و همين مقدار براى بطلان آن كافى است ، و ديگر آنكه آنها بايد بدليل قطعى اجماع خود را ثابت كنند و مجرد احتمال وجود مخالف مانع از حصول قطع بتحقق اجماع است و از قواعد مسلمه در كلمات حكما و علماست كه ميگويند « اذا جاء الاحتمال بطل الاستدلال » .

اما جواب دوم آن هم از دو جهت باطل است :

يكى - آنكه بسيارى از آنها تا آخر عمر ابى بكر ، بلكه تا آخر عمر خودشان بمخالفت باقى بودند ، چنانچه در ضمن اخبار گذشته ببرخى از آنها اشاره شد .

و ديگر آنكه بيعت از روى كره و اجبار اجماع درست نميكند و آنان كه پس از مدتى بيعت نمودند از روى جبر و عنف بوده نه ميل و اختيار علاوه بر اينكه در اين مدتى كه اجماع محقق نشده بود بچه حجتى در اموال و نفوس و اعراض مسلمانان تصرف ميكردند .