نهج البلاغة ( فارسى ) — الصفحة ٢٠

فصل در بيان محسنات

چنان كه خداى تعالى مى فرمايد : « يد اللّه فوق ايديهم »

كه يد را در قدرت استعمال كرده . دوم مجاز در نسبت فقط ، مثل سال الميزاب

زيرا كه سال و الميزاب

هر دو مستعملند در معنى حقيقى خود اما نسبت سيلان بميزاب [ 8 آ ] مجاز است و اين را مجاز عقلى گويند . سيوم

مجاز در طرف و نسبت چون « احيانى اكتحالى بطلعتك احياء »

و اكتحال و نسبت در ميان ايشان همه

مجازست و انواع مجاز مفرد باعتبار علاقه « بسيارست »

. و سبب عدول از حقيقت بمجاز يا خفت لفظ مجاز باشد بر زبان و ثقل لفظ حقيقى . يا آنكه مجاز مصلح لفظ شعر باشد يا صالح قافيه يا فاصله يا سجع يا ساير اصناف بديعيه . يا موجب تعظيم يا تحقير يا تاكيد و مبالغه باشد يا غير اينها .

نوع پنجم تشبيه ناچارست در تشبيه از چند چيز : يكى مشبه يعنى آنچه او را تشبيه كنند . دوم مشبه به يعنى آنچه به او تشبيه كنند . سيوم

وجه شبه يعنى آنچه بسبب او تشبيه واقع شود ميان مشبه و مشبه به و آن صنعتى باشد مشترك ميان مشبه و مشبه به كه صلاحيت آن داشته باشد كه به جهت او تشبيه واقع شود . چهارم غرض تشبيه و آن غرض گاه باشد كه

اشارت باشد به آن كه حقيقت چيزى حقيقت چيزى دگر شد

به جهت مبالغه چنان كه گويند « كانه ملك » . و گاه باشد غرض

مبالغه باشد در مقدار چنان كه سياه را تشبيه كنند به پر

زاغ يا سفيد را تشبيه كنند به شير يا مانند آن . و گاه باشد كه غرض تقريب امر غريب باشد بسوى نفس به جهت تسهيل فهم چون تشبيه معقول بمحسوس

يا بر عكس به جهت تعظيم چون تشبيه محسوس بمعقول .

پنجم ادات تشبيه مثل كاف و كان و مثل و امثال آن . و گاه باشد كه ادات تشبيه را

( 1 ) قسمتى از آيهء 10 سورهء فتح

( 2 ) جارى شد ناودان ، رك . تعليقات

( 3 ) سپه : ميزاب

( 4 ) سپه : سيم ( رسم الخط )

( 5 ) مثال در شرح ابن ميثم با شرح بيشتر آمده است ( ش 2053 - 13 آ )

( 6 ) سپه ( همه ) ندارد .

( 7 ) ايضا

( 8 ) سپه : سيم ( قبلا اشاره شد - رسم الخط )

( 9 ) سپه : كه به جهت اشارت

( 10 ) سپه : باشد

( 11 ) سپه : كه عوض

( 12 ) سپه : پر ( مشدد ) - اين تشبيه در متون شاهد زياد دارد ، رك . تعليقات

( 13 ) آستانه ( بمحسوس ) را ندارد .