نهج البلاغة ( فارسى )

• المؤلف: خطب الإمام علي ( ع ) ( مترجم : عز الدين الآملي 904 ه - )
• الوفاة: 40
• القسم: مصادر الحديث الشيعية - القسم العام
• الناشر: امورفرهنگى واجتماعى آستان قدس رضوى

ابدأ القراءة

فهرس الكتاب

• مقدمه
• مباحث چند پيش از شروع در مقصود كه آن را مناسبتى باشد بمطلوب .
• مبحث ( 2 ) آستانه : صحبت ( ولى بقرينهء بعد معلوم مىشود سهو القلم كاتب است ) . اول در بيان الفاظ
• مبحث دوم در بيان فصاحت و بلاغت و لواحق آن
• فصل در بيان محسنات
• مبحث سيوم ( 11 ) سپه : سيم ( مثل موارد ديگر ) در بيان خطابت
• مبحث ( 1 ) سپه ( قسم ) ولى در حاشيه بعد تصحيح كرده‌اند : مبحث چهارم در بيان شمه [ اى ] از فضائل حضرت مظهر العجايب
• خاتمه
• تتمه
• آغاز خطبهء كتاب ( 2 )
• قس - بسم اللّه الرحمن الرحيم اما بعد حمد اللّه الذى جعل الحمد ثمنا لنعمائه و معاذ من بلائه و وسيلا الى جنانه و سببا [ 24 آ ] لزيادة احسانه
• قس - و الصلاة على رسوله المصطفى نبى الرحمة و امام الائمة و سراج الامة المنتخب من طينة الكرم و سلالة المجد الاقدم و مغرس الفخار المعرق و فرع العلا المثمر المورق و على اهل بيته مصابيح الظلم و عصم الامم و منار الدين الواضحة و مثاقيل الفضل الراجحة صلى اللّه عليهم أجمعين صلاة تكون ازاء [ 26 ب ] لفضلهم و مكافاة لعملهم و كفاء لطيب فرعهم و اصلهم ما انار فجر ساطع و خوى نجم طالع .
• قس - فانى كنت فى عنفوان السن و غضاضة الغصن ابتدأت بتاليف كتاب في خصائص الائمة عليهم السلام ( 1 ) سپه ، در حاشيه افزوده شده است : و يشتمل على محاسن اخبارهم و جواهر كلامهم . صح
• قس - يشتمل على محاسن اخبارهم و جواهر كلامهم ( 4 ) در سپه اين عبارت چنان كه گذشت قبلا در حاشيه نوشته شده است .
• قس - حدانى عليه ( 6 ) سپه در حاشيه : اليه ( تصحيح ) غرض ذكرته فى صدر الكتاب و جعلته امام الكلام ( 7 ) آستانه : ام الكتاب ( و در حاشيه ام را به امام تصحيح كرده‌اند )
• قس - و عاقت عن اتمام بقية الكتاب محاجزات الايام و مماطلات الزمان ( 2 ) عبده : الزمان - الايام هر دو نسخه ( و فرغت من الخصائص التي تخص امير المؤمنين عليا عليه السلام ) را كه در عبده هست ندارد .
• قس - و كنت قد بوبت ( 5 ) آستانه : قد بواب ما خرج من ذلك ابوابا و فصلته فصولا فجاء في آخرها فصل يتضمن محاسن ما نقل عنه عليه السّلام من الكلام القصير في المواعظ ( 6 ) ( في المواعظ ) در سپه بعد در حاشيه نوشته شده است ، عبده هم ندارد و الحكم و الامثال و الاداب دون الخطب الطويلة و الكتب المتوسطه ( 7 ) عبده : مبسوطه .
• قس - فاستحسن جماعة من الاصدقاء [ و الاخوان ] ما اشتمل عليه الفصل المتقدم ذكره معجبين ببدائعه و متعجبين من نواصعه ( 1 ) آستانه ( ببدايعه و متعجبين ) را ندارد سپه : مستعجبين - عبده : مقدم
• قس - و سألونى عند ذلك ان ابتدى بتاليف كتاب يحتوي على مختار كلام امير المؤمنين ع فى جميع فنونه و متشعبات غصونه من خطب و كتب و مواعظ و ادب ( 7 ) عبده : ابدأ - آداب .
• قس - علما ان ذلك يتضمن من عجائب البلاغة و غرائب الفصاحة و جواهر العربية و يواقيت الكم الدينية و الدنيوية ( 3 ) آستانه : دنياويه - سيه ايضا ولى بعد تصحيح كرده‌اند : دنيويه ما لا يوجد مجتمعا فى كلام و لا مجموع الاطراف في كتاب
• قس - اذ كان امير المؤمنين ع مشرع الفصاحة و موردها و منشأ البلاغة و مولدها
• قس - و منه عليه السلام ظهر مكنونها و عنه اخذت قوانينها و على امثلته حذاكل قائل خطيب و بكلامه استعان كل واعظ بليغ .
• قس - و مع ذلك فقد سبق و قصروا و تقدم و تاخروا
• قس - لان كلامه ع الكلام الذى عليه مسحة من الكلام ( 3 ) عبده : العلم الالهى و فيه عبقة من الكلام النبوى
• قس - فاجبتهم الى الابتداء بذلك عالما بما فيه من عظيم النفع و منشور الذكر و مذخور الاجر ( 6 ) سپه : امر ( ولى اجر صحيح است بدليل ترجمه فارسى ) .
• قس - و اعتمدت به ان ابين عن عظيم قدر امير المؤمنين ع في هذه الفضيلة مضافة ( 7 ) سپه در حاشيه الى المحاسن الدثرة و الفضائل الجمة
• قس - و انه ع انفرد ببلوغ غايتها من جميع السلف الاولين الذين انما يؤثر عنهم منها القليل النادر و الشاذ الشارد ( 1 ) آستانه : الشادر - عبده : عن جميع .
• قس - فاما كلامه ع فهو البحر الذى لا يساجل و الجم الذى لا يحافل
• قس - و اردت ان يسوغ لى التمثل ( 4 ) آستانه : تمثيل ( ولى تمثل بايد باشد چنان كه در شرح ابن ميثم آمده نسخه 7783 ورق 25 آ ) في الافتخار به عليه السلام بقول الفرزدق
• قس - و رايت كلامه عليه السلام يدور على اقطاب ثلثة
• قس - اولها الخطب و الاوامر و ثانيها الكتب و الرسائل و ثالثها الحكم و المواعظ ( 3 ) آستانه : الموعظه ( ولى المواعظ بايد باشد چنان كه در عبده و شرح ابن ميثم آمده نسخه 7783 ورق 25 آ )
• قس - فاجمعت بتوفيق اللّه تعالى على الابتداء به اختيار محاسن الخطب ثم محاسن الكتب ثم محاسن الحكم و الادب ( 5 ) سپه : الاداب ( ولى بعد خط زده‌اند : الادب ) مفردا لكل صنف من ذلك بابا و مفصلا فيه اوراقا ليكون اقرب لاستدراك ( 6 ) آستانه و عبده : لاستدراك - در سپه نيز اول استدارك بوده بعد استدراك شده - است در شرح ابن ميثم نسخهء 7783 : استدراك - عبده : لتكون مقدمة لاستدراك ما عساه يشذ عني عاجلا و يقع الى آجلا .
• قس - و إذا جاء شيء من كلامه الخارج في اثناء حوار ( 13 ) آستانه : جوار - در سپه نيز چنين بوده و بعد ( حوار ) شده است ولى عبده : حوار . . . سؤال او جواب كتاب او غرض
• قس - و ربما جاء فيما اختاره من ذلك فصول غير متسقة و محاسن كلم غير منتظمة لانى ( 3 ) شرح ابن ميثم و عبده : لانى - نسخه‌ها : لاننى اورد النكت و اللمع ( 4 ) آستانه : و الملمع و لا اقصد التتالى و النسق ( 5 ) سپه : التتالى و التنسق .
• قس - و من عجائبه ع التي انفرد بها و أمن المشاركة فيها
• قس - و لا يكاد يوقن بانه من كلام من ينغمس فى الحرب مصلتا سيفه فيقط الرقاب و يجدل الابطال و يعود به ينطف دما و يقطر مهجا .
• قس - و هو مع ذلك زاهد ( 4 ) شرح ابن ميثم و عبده : مع تلك الحال زاهد الزهاد و بدل الابدال .
• قس - و هذه من فضائله العجيبة و خصائصه اللطيفة التي جمع بها بين الاضداد و الف بين الاشتات .
• قس - و كثيرا ما اذكر الاخوان بها و استخرج عجبهم منها و هى موضع للعبرة بها و الكفرة فيها .
• قس - و ربما جاء في اثناء هذا الاختيار اللفظ المردد و المعنى المكرر و العذر في ذلك ان روايات كلامه تختلف اختلافا شديدا فربما اتفق الكلام المختار في رواية فنقل على وجهه ثم وجد بعد ذلك [ 36 آ ] في رواية اخرى ( 4 ) سپه : فى اخرى موضوعا موضوعا غير وضعه ( 5 ) شرح ابن ميثم : موضعه الاول اما بزيادة مختارة او بلفظ احسن عبارة فيقتضي الحال ان يعاد استظهارا للاختيار و غيرة على عقائل ( 6 ) شرح ابن ميثم : عقابل الكلام و ربما بعد العهد ايضا بما اختير اولا فاعيد بعضه سهوا و نسيانا لا قصدا و اعتمادا .
• قس - و لا ادعى ( 9 ) سپه : و لا ما ادعى ( ما بعد اضافه شده ) - شرح ابن ميثم و عبده‌هم ما ندارد . مع ذلك انى احيط باقطار جميع كلامه ع حتى لا يشذ عنى منه شاذ و لا يند ناد بل لا بعد ان يكون القاصر عنى فوق الواقع الى و الحاصل في ربقتى دون الخارج من يدي .
• قس - و ما على الابذل الجهد و بلاغ الوسع و على اللّه سبحانه نهج السبيل و رشاد الدليل ان شاء اللّه ( 4 ) رسم الخط عربى ، نسخه‌ها : انشاء اللهّ تعالى ( 5 ) شرح ابن ميثم و عبده ( تعالى ) ندارد .
• قس - و رايت من بعد تسمية هذا الكتاب نهج البلاغة اذ كان يفتح للناظر فيه ابوابها و يقرب ( 8 ) شرح ابن ميثم : تقرب عليه طلابها و فيه حاجة العالم و المتعلم و بغية البليغ و الزاهد . و يمضى فى اثنائه من عجب الكلام فى التوحيد و العدل و تنزيه اللّه سبحانه عن شبه الخلق ما هو بلال كل غلة ( 9 ) در شرح ابن ميثم و آستانه : عله - سپه : شفاء كل غله - در حاشيه نسخه آستانه و شفاء كل عله ، صح ( تصحيح ) در اين نسخه كاتب شبهه را شبه نوشته است . و جلاء كل شبهة
• قس - و من اللّه سبحانه استمد التوفيق و العصمة و انتجز التسديد و المعونة استعيذه من خطأ الجنان قبل خطأ اللسان و من زلة الكلم قبل زلة القدم و هو حسبى و نعم الوكيل .
• قس - باب المختار من خطب امير المؤمنين ( على ) ( 5 ) آستانه ( على ) را ندارد . عليه السلام و أوامره ( 6 ) سپه در حاشيه : و نواهيه . صح ( تصحيح )
• خطبه 1 قس - و من خطبة له عليه السلام يذكر فيها ابتداء خلق السماء و الارض و خلق آدم ع
• ترجمه وى بر پنج باب مرتب گردد
• خطبه اول باب اول در بيان آنچه در حمد و شكر ( 1 ) سپه ( شكر ) ندارد . و ثنا و توحيد حق جل و علا واقع شده از كلام حضرت درين خطبه .
• قص ( 2 ) سپه : قس ( ولى قص بايد باشد زيرا قول امام ع است نه قول سيد رضى ) - الحمد للهّ الذى لا يبلغ مدحته القائلون
• قص - و لا يحصى نعماءه العادون
• قص - و لا يؤدى حقه المجتهدون
• قص - الذى لا يدركه بعد الهمم و لا يناله غوص الفطن
• قص - الذى ليس لصفته حد محدود و لا نعت موجود
• قص - و لا وقت معدود و لا اجل ممدود
• قص - فطر ( 7 ) آستانه : الذى الخلايق بقدرته و نشر الرياح برحمته
• قص - و وتد بالصخور ميدان ارضه .
• قص - اول الدين معرفته
• قص - و كمال معرفته التصديق به
• قص - و كمال التصديق به توحيده ( 8 ) آستانه : توحيد
• قص - و كمال توحيده ( 5 ) آستانه : توحيد الاخلاص له
• قص - و كمال الاخلاص له ( 4 ) آستانه ( له ) ندارد ولى متن مطابق سپه و شرح عبده و نسخه 295 است . نفى الصفات عنه
• قص - لشهادة كل صفته انها غير الموصوف و شهادة كل موصوف انه غير الصفة
• قص - فمن وصف اللّه سبحانه فقد قرنه
• قص - و من قرنه فقد ثناه
• قص - و من ثناه ( 6 ) آستانه : ثناوه فقد جزأه
• قص - و من جزأه فقد جهله
• قص - و من ( 5 ) عبده : و من جهله فقد اشار اليه ( اضافه دارد ) اشار اليه فقد حده و من حده فقد عده
• قص - و من قال فيم فقد ضمنه
• قص - و من قال علام فقد اخلى منه
• قص - كائن لاعن حدث ( 4 ) آستانه : حديث ( ولى در سپه و عبده و ش 295 حدث ) موجود لا عن عدم
• قص - مع كل شيء لا بمقارنة
• قص - و غير كل شيء لا بمزايلة ( 7 ) ش 295 : لا عن مزايلة
• قص - فاعل لا بمعنى الحركات و الآلة
• قص - بصير اذ لا منظور اليه من خلقه
• قص - متوحد اذ لا سكن يستأنس به و ( 7 ) آستانه و سپه ( لا ) در اصل نداشته‌اند و بعد اضافه شده است - نسخه مورخ 670 ( ش 295 ) : بفقده لا يستوحش لفقده
• باب دوم در نسبت ايجاد عالم به قدرت حق عز و علا
• فصل ( 5 ) سپه ( فصل ) ندارد ولى لازم است . اول در اسناد ايجاد عالم به قدرت حق تعالى
• قص - انشأ الخلق انشاء و ابتداه ابتداء
• قص - بلا روية اجالها ( 3 ) ش 295 : احالها ( ولى اجالها بايد باشد ) و لا تجربة استفادها و لا حركة احدثها و لا همامة ( 4 ) آستانه وش 295 : لا مماته نفس اضطرب فيها ( 5 ) ش 295 : اضطرب اليها
• قص - احال ( 4 ) آستانه و ش 295 : اجل ( و اين شكل نيز چنان كه در متن توضيح داده شده جايز است ) الاشياء لا وقاتها
• قص - و لأم بين مختلفاتها
• قص - و غرز ( 9 ) ش 295 : غرر ( مسامحه در كتابت ) غرايزها
• قص - و الزمها اشباحها
• قص - عالما بها قبل ابتدائها محيطا بحدودها و انتهائها عارفا بقرائنها و احنائها
• فصل دوم در اسناد ايجاد عالم بقدرت ملك جليل
• قص - ثم انشا سبحانه فتق الاجواء ( 10 ) آستانه : اجزاء و شق الارجاء
• فصل سيوم ( 5 ) سپه : سيم ( رسم الخط ) در بيان وضع و هيئت آسمان و تزئين آن
• قص - جعل سفلاهن موجا مكفوفا
• قص - و علياهن سقفا محفوظا و سمكا مرفوعا به غير عمد يدعمها و لا دسار ينظمها ( 9 ) ش 285 ينطمها — قص - و علياهن سقفا محفوظا و سمكا مرفوعا به غير عمد يدعمها و لا دسار ينظمها ( 9 ) ش 285 ينطمها — ج - سمك بلند . عمد ستونهاى خانه و عامه فروزدن ( 10 ) آستانه ( فرو زدن ) ندارد . ستون و مانند آن به جهت بنا هر چه داخل گردانند در بنا به جهت احكام مثل ميخ و ريسمان و مانند آن . نظم ترتيب دادن . مى فرمايد كه حق سبحانه و تعالى بقدرت خود آسمان بالائين را كه فلك زحل است مثل بام گردانيد و او را نگاه داشت از دخول شياطين و از افتادن و او را بلند گردانيد در غايت بلندى و ارتفاع و معلق ( 11 ) در نسخهء آستانه متعلق هم خوانده مىشود گردانيد او را بى آنكه ستونى در جاى ( 12 ) در هر دو نسخه جاى ولى بايد جايى باشد ممكن است رسم الخط باشد . فرو زده باشد و او را بر بالاى ستونى ( 13 ) سپه او را بر بالاى آن ستون بنا كرده باشد و بى آنكه ميخى ( 14 ) سپه : ميخى يا ريسمانى و ريسمانى در آنجا به كار برده باشد به جهت احكام و انتظام آن و اين كلام مثل آنست كه حق سبحانه و تعالى ( 15 ) سپه : حق تعالى ( مثل موارد قبلى ) در قرآن فرموده كه وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً
• قص - ثم زينها بزينة الكواكب و ضياء الثواقب
• قص - و اجرى فيها سراجا مستطيرا و قمرا منيرا فى فلك دائر و سقف سائر و رقيم مائر ( 19 ) كذا در عبده وش 295 - سپه و آستانه : مسائر — ج - مستطير پراكنده . رقيم آنچه در وى رقم باشد . مى فرمايد كه حق سبحانه و تعالى بقدرت ( 20 ) سپه : به قدر خود جارى گردانيد در آسمانها چراغى [ 56 آ ] كه پراكنده و منتشرست ( 21 ) سپه : مستتر است و روشنائى وى در همه جا يعنى آفتاب . و نيز جارى گردانيد در آسمانها ماه تاب روشن را ( 22 ) سپه ( را ) ندارد . و اين آفتاب و ماه تاب را ثابت گردانيد در ( 23 ) آستانه و به جاى در ( ولى در بايد باشد ) فلك گردنده و بام سير كننده و رقيم حركت كننده چنان كه خداى ( 24 ) سپه : حق تعالى تعالى فرموده‌وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً
• فصل چهارم در بيان بعضى ملائكه سكان سموات ( 1 ) سپه : آسمان و احوال ايشان از اعمال و صفات
• قص - ثم فتق ما بين السموات العلى ( 2 ) عبده : العلا ( رسم الخط ) — ج - مى فرمايد كه حق سبحانه و تعالى بعد از آنكه آسمانها را آفريد و ( 3 ) آستانه ( و ) ندارد . بكواكب مزين گردانيد شكافت ميان آسمانهاى بلند را و هر يك را از ديگرى دور گردانيد تا در ميان ايشان فضا پيدا شود بمقتضاى حكمت خويش چنان كه فرمودأَ وَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما
• قص - فملاهن اطوارا من ملائكته
• قص - منهم سجود لا يركعون
• قص - و ركوع لا ينتصبون
• قص - و صافون لا يتزايلون ( 4 ) نهج البلاغه ( ش 295 مورخ 675 ) لا يزايلون - آستانه : لا تزايلون — ج - مى فرمايد كه بعضى ( 5 ) سپه ( بعضى ) ندارد ولى بايد باشد . ملائكه هميشه ( 6 ) سپه كلمه ( هميشه ) ندارد . صف زده ايستاده‌اند در عبادت حضرت عزت و هرگز از جاى خود جدا نمى شوند چنان كه خداى تعالى فرموده ( 7 ) سپه : فرمود كه وَ إِنّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ
• قص - و مسبحون ( 16 ) آستانه : سبحون لا يسأمون .
• قص - لا يغشاهم نوم العيون و لا سهو العقول و لا فترة الابدان و لا غفلة النسيان .
• قص - و منهم امناء على وحيه و السنة الى رسله و مختلفون بقضائه ( 1 ) آستانه و ش 295 : لقضائه كذا در سپه و عبده و امره
• قص - و منهم الحفظة لعباده
• قص - و السدنة لابواب جنانه .
• قص - و منهم الثابتة فى الارض ( 15 ) عبده : فى الارضين السفلى اقدامهم و المارقة من السماء العليا اعناقهم
• باب سيم در بيان آفرينش ابو البشر آدم صفى اللّه ع
• قس - منها في خلق صفة ( 19 ) سپه در حاشيه - آستانه وش 295 ندارد - عبده : صفة خلق آدم ع آدم عليهم السلام
• قص - ثم جمع سبحانه من حزن الارض و سهلها و عذبها و سبخها تربة
• قص - سنها بالماء حتى خلصت ولاطها بالبلة حتى لزبت
• قص - فجبل منها صورة ذات احناء و وصول و اعضاء و فصول
• قص - اجمدها حتى استمسكت و اصلدها حتى صلصلت لوقت معدود و اجل معلوم ( 16 ) عبده : امد معلوم - نهج البلاغه مورخ 670 ( ش 295 ) اجل ممدود — ج - اصلد سخت . املس گردانيد . صلصال گلى كه خشك و محكم شده باشد و او را آوازى باشد وقتى كه چيزى به روى آيد پيش از بريان كردن . مى فرمايد كه حق سبحانه و تعالى آن صورت را گذاشت در اوقات معدوده و ازمنه معلوم بمقتضاى حكمت كامله ( 17 ) آستانه كلمه ( كامله ) را ندارد . خود چندان كه ( 18 ) سپه : چنان كه خشك شد و بست و همه اجزا و اعضا همديگر را گرفتند و بهم بند شدند و محكم شد و املس و نرم شد ( 19 ) سپه : نرم گشت سطح ظاهر وى مثل كوزه‌اى كه كوزه‌گر بسازد و بگذارد تا خشك شود پيش از آنكه بريان كند ( 20 ) سپه ( كند ) را ندارد چنان كه حق سبحانه و تعالى ( 21 ) آستانه : حق تعالى فرمود كه مِنْ صَلْصالٍ
• قص - ثم نفخ فيها من روحه فمثلت انسانا ذا اذهان يجيلها و فكر يتصرف بها
• قص - معجونا بطينة الاكوان المختلفة و الاشباه الموتلفة و اضداد المتعادية و
• قص - و استادى اللّه سبحانه الملائكة سبح ارثائه و ديعته لديهم و عهد وصية اليهم فى الاذعان بالسجود و الحشويم له و المخنوع لتكرمته
• قص - فقال ( 11 ) آيهء 28 و 29 سورهء حجر - سپه : اذا اسجدوا لادم فسجدوا الا ابليس و قبيله اعترته الحمية و غلبت عليهم الشقوة
• قص - و ( 1 ) عبده : و تعزز بخلقة النار و استوهن تغززوا بخلقة النار و استوهنوا خلق الصلصال
• قص - فاعطاه اللّه النظرة استحقاق للسخطة و استماما للبتلية و انجازا للعدة فقال انك من المنظرين الى ( 6 ) آستانه : فى يوم - ولى در عبده وش 295 : الى يوم الوقت المعلوم .
• قص - ثم اسكن ( 9 ) ش 295 : اسكن اللهّ سبحانه سبحانه آدم دارا ارغد فيها عيشه و آمن فيها : محلته و حذره ابليس ( 10 ) آستانه ( ابليس ) را ندارد و در سپه در حاشيه افزوده شده است . و عداوته
• قص - فاغتره عدوه نفاسة عليه بدار المقامه ( 9 ) عبده وش 295 : بدار المقام و المرافقة ( 10 ) ش 295 : و مرافقه الابرار فباع ( 11 ) آستانه : فبلغ - بقيه : فباع اليقين بشكه ( 12 ) سپه : بشركه - عبده وش 295 : بشكه و العزيمة بوهنه و استبدل بالجذل و جلا و بالاغترار ( 13 ) سپه : بالاغتزاز ندما .
• قص - ثم بسط اللّه سبحانه فى توبته ( 7 ) كذاش 295 و سپه - عبده و آستانه : توبه و لقاه كلمة رحمته و وعده المراد الى جنته .
• قص - فاهبطه ( 18 ) عبده : و اهبطه الى دار البلية و تناسل الذرية
• باب چهارم در ذكر اصفطاء انبيا و بيان شمه‌اى از فضايل اشرف اصفيا صلوات اللّه عليه و عليهم أجمعين ( 12 ) سپه : همه كيد و حيل و مكر است .
• قص - و اصطفى سبحانه ( 13 ) سپه : نمى بايد بود من ولده انبياء اخذ على الوحى ميثاقهم و على تبليغ الرسالة امانتهم
• قص - لما بدل اكثر خلق اللّه ( 7 ) عبده وش 295 : و اكثر خلقه عهد اللهّ اليهم عهده اليهم فجهلوا حقه و اتخذوا الانداد معه و اجتالتهم ( 8 ) عبده : اجتالتهم ( شايد غلط مطبعه ) الشياطين عن معرفته و اقتطعتهم ( 9 ) ش 295 : اقتطعهم عن عبادته
• قص - فبعث فيهم رسله و واتر فيهم ( 9 ) عبده وش 295 : و واتر اليهم انبياءه ليستادوهم ميثاق فطرته و يذكروهم منسى نعمته .
• قص - و يحتجوا عليهم بالتبليغ و يثيروا لهم دفائن العقول و يروهم الايات المقدرة
• قص - و لم يخل اللّه ( 8 ) آستانه : من يخل - عبده : و لم يخل سبحانه سبحانه خلقه من نبى مرسل او كتاب منزل او حجة لازمه او محجة قائمه .
• قص - رسل لا يقصر ( 1 ) عبده : لا تقصر بهم قلة عددهم و لا كثرة المكذبين لهم .
• قص - من سابق سمى له من بعده او غابر عرفه من قبله .
• قص - على ذلك نسلت القرون و مضت الدهور و سلفت الاباء و خلفت الابناء الى ان بعث اللّه سبحانه محمدا صلّى اللّه عليه و آله لا نجاز عدته و تمام نبوته .
• قص - ماخوذا على النبيين ميثاقه مشهورة ( 9 ) ش 295 : مشهورا سماته كريما ميلاده .
• قص - و اهل الارض يومئذ ملل متفرقه و اهواء منتشره و طرائق ( 18 ) عبده و سپه : طوائف - ش 395 كلمه ( متشتته ) را ندارد . متشتته بين مشبه للهّ بخلقه او ملحد فى اسمه او مشير الى غيره .
• قص - فهداهم ( 17 ) سپه : فهديهم به من الضلالة و انقذهم بمكانه من الجهالة
• قص - ثم اختار [ 72 ب ] سبحانه لمحمد صلّى اللّه عليه و آله ( 3 ) عبده : صلّى اللهّ عليه و سلم - ش 295 : صلّى اللهّ عليه و آله - نسخه‌ها بدون آله لقاءه و رضى له ما عنده ( 4 ) آستانه : عبده فاكرمه ( 15 ) سپه : و آنچه عن دار الدنيا و رغب به عن مقارنة البلوى ، فقبضه اليه كريما صلّى اللّه عليه و آله
• قص - و خلف فيكم ما خلفت الانبياء فى اممها اذ لم يتركوهم هملا ( 7 ) در نسخهء آستانه در متن مملا ولى در حاشيه تصحيح كرده‌اند . هملا به غير طريق واضح و لا علم قائم .
• قص - كتاب ربكم ( 1 ) عبده : ربكم فيكم مبينا مبينا حلاله و حرامه و فضائله و فرائضه ( 2 ) عبده وش 295 : فرائضه و فضائله — ج - مى فرمايد كه از جمله چيزهائى كه حضرت رسالت پناه ص در حال انتقال از دار فنا به دار بقا در ميان شما گذاشت كتاب پروردگار شماست كه به آن حضرت منزل شد و آن را قرآن و فرقان مى خوانند و نور و هدى ( 3 ) آستانه : هداست ( رسم الخط ) است و از علل جهل دوا و شفاست چنان كه حق سبحانه و تعالى ( 4 ) سپه : حق تعالى مى فرمايد كه [ 73 آ ] : الْحَمْدُ للِهِّ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عبَدْهِِ الْكِتابَ
• قص - و ناسخة و منسوخة
• قص - و رخصه و عزائمه
• قص - و خاصه و عامه
• قص - و عبره و امثاله
• قص - و مرسله و محدوده
• قص - و محكمه و متشابهه
• قص - مفسرا « جمله [ و ] ( 12 ) هر دو نسخه ( و ) ندارد عبده : مجملة - بقيه : جملة مبينا » غوامضه
• قص - بين ماخوذ ميثاق فى علمه و موسع على العباد فى جهله
• قص - و بين مثبت فى الكتاب فرضه و معلوم فى السنة نسخه
• قص - و واجب فى السنة اخذه و مرخص فى الكتاب تركه
• قص - و بين واجب بوقته و زائل فى مستقبله
• قص - و مباين بين ( 10 ) در اينجا نسخه آستانه مغشوش است . محارمه من كبير او عد عليه نيرانه او صغير ( 11 ) آستانه : نيرانه و صغيرا - نسخه سپهسالار مغشوش است ، عبارت خطبه از روى عبده شرح وش 295 اصلاح شد . ارصد له غفرانه
• قص - و بين مقبول فى ادناه ( 7 ) آستانه : اناه و موسع فى اقصاه .
• باب پنجم در بيان واجب گردانيدن حج اسلام و زيارت كردن بيت الحرام ( 1 ) سپه : بيت اللهّ الحرام — قس - ( و منها فى ذكر الحج ) ( 2 ) عبده وش 295 : و منها فى ذكر بيته الحرام يعنى بعضى ازين خطبه در بيان ( 3 ) آستانه : بيان كردن حج است — قص - و فرض عليكم حج بيته الحرام الذى جعله قبلة الانام يردونه ورود الانعام و يألهون اليه و لوه الحمام .
• قص - جعله سبحانه ( 16 ) آستانه ( سبحانه ) ندارد و در سپه نيز بعد اضافه شده است ولى در عبده و نسخه شماره 295 هست . علامة لتواضعهم لعظمته و اذعانهم لعزته
• قص - و اختار من خلقه سماعا اجابوا اليه دعوته و صدقوا كلمته
• قص - و وقفوا مواقف انبيائه
• قص - و تشبهوا بملائكته المطيفين ( 21 ) سپه عبارت داخل گيومه را ندارد . بعرشه
• قص - يحرزون الارباح فى متجر عبادته و يتبادرون عنده موعد ( 16 ) آستانه : مى فرمايد كه مغفرته
• قص - جعله للاسلام ( 15 ) عبده وش 295 : جعله سبحانه و تعالى للاسلام [ 80 ب ] علما و للعابدين حرما
• قص - فرض حجه ( 21 ) سپه : مگر در آنجا و اوجب حقه و كتب عليكم وفادته ( 22 ) سپه : از وى . فقال سبحانه « و للهّ على الناس حج البيت من استطاع اليه سبيلا و من كفر فان اللّه غنى عن العالمين » ( 23 ) قسمتى از آيه 97 سوره آل عمران . — ج - و فادت بجاى رفتن به قصد زيارت . — مى فرمايد كه حق سبحانه و تعالى فرض كرد آن خانه را ( 4 ) آستانه : فرض كردن آن خانه را واجب و واجب گردانيد حق وى را و نوشت بر ( 5 ) سپه : به شما زيارت وى را پس فرمود حق سبحانه و تعالى كه مر خداى راست بر ذمه مردمان حج كردن خانه كعبه نه همه مردمان بلكه آن مردمان كه ايشان را استطاعت باشد از زاد و راحله و مانند آن و قدرت و توانائى آن داشته باشند كه به آنجا روند و هر كه كافر شود و آنچه خداى تعالى فرمود و فرض كرد بر وى از حج خانه كعبه آن را بجاى نيارد و اطاعت و امتثال نكند با وجود استطاعت آن كس خاسر و زيان كار باشد و حق سبحانه و تعالى غنى است در ذات و صفات خود از عالميان . — خطبه 2 قس - من خطبة له ( 6 ) عبده و آستانه : و من خطبته ع عليه السلام بعد انصرافه من صفين
• قص - احمده استتماما لنعمته
• قص - و استسلاما لعزته و استعصاما من معصيته
• قص - و استعينه فاقة الى كفايته انه لا يضل من هداه و لا يئل من عاداه و لا يفتقر من كفاه
• قص - فانه ارجح ما وزن و افضل ما خزن
• قص - و اشهد ان لا إله الا اللّه ( 7 ) عبده : الا اللهّ وحده لا شريك له شهادة - ش 295 مثل عبده فقط كلمه ( شهادة ) را ندارد . شهادة ممتحنا اخلاصها معتقدا مصاصها
• قص - نتمسك بها ابدا ما ابقانا و نذخرها لا هاويل ما يلقانا
• قص - فانها عزيمة الايمان و فاتحة الاحسان و مرضاة الرحمن و مدحرة الشيطان
• قص - و اشهد ان محمدا عبده و رسوله
• قص - ارسله بالدين المشهور و العلم الماثور
• قص - ازاحة للشبهات و احتجاجا بالبينات و تحذيرا بالايات
• قص - و الناس فى فتن انجذم فيها حبل الدين و تزعزعت سوارى اليقين و اختلف النجر و تشتت الامر و ضاق المخرج و عمى المصدر .
• قص - فالهدى خامل و العمى شامل عصى الرحمن و نصر الشيطان و خذل الايمان فانهارت دعائمه و تنكرت معالمه ( 12 ) آستانه : معامله و درست سبله و عفت شركه اطاعوا الشيطان فسلكوا مسالكه و وردوا مناهله بهم سارت اعلامه و قام لواؤه ( 13 ) آستانه : لوائمه .
• قص - فى فتن داستهم باخفافها وطئتهم ( 15 ) سپه عبارت داخل گيومه را ندارد . باظلافها ( 16 ) آستانه ( و ) ندارد . و قامت على سنابكها فهم فيها تائهون حائرون جاهلون مفتونون فى خير دار و شرجيران .
• قص - نومهم سهور ( 4 ) عبده : سهاد و كحلهم دموع
• قص - بارض عالمها ملجم و جاهلها مكرم ( 11 ) فقط درش 295 به تخفيف بر وزن رستم — ج - مى فرمايد كه آن فتنها در جاى واقع شده بود كه عالم در آن زمين ساكت و نهان بود و اظهار علم و معرفت خود نمى توانست كرد و كسى به قول وى و به امر و نهى وى عمل نمى كرد و جاهل در آن زمين معزز و مكرم بود و مراد از آن زمين ، مكه است يا شام يا كوفه چنان كه گذشت . — قس - و منها يعنى ( 12 ) كذا در عبده وش 295 - در هر دو نسخه كتاب آملى : و منها يعنى به آل النبي محمد ص آل النبي ص
• قص - هم ( 13 ) عبده ( هم ) ندارد . موضع سره و لجا امره و عيبة علمه و موئل حكمه
• قس - و منها ( 5 ) عبده : و منها يعنى قوما آخرين - ش 295 : و منها يعنى خوارج — ج - يعنى بعضى از اين خطبه اين كلام است كه مذكور خواهد شد . — قص - زرعوا الفجور و سقوه الغرور و حصدوا الثبور
• قص - لا يقاس بآل محمد عليهم السلام ( 2 ) عبده و ش 295 : بآل محمد صلّى اللهّ عليه و آله من هذه الامة احد و لا يسوى بهم من جرت نعمتهم عليه ابدا .
• قص ( 9 ) آستانه عنوان ( قص ) ندارد هم اساس الدين
• خطبه 3 قس - و من خطبة له ع ( 11 ) در عبده ع نيست ولى ش 295 و عبده : و هى المعروفة بالشقشقية تعرف بالشقشقية ( 12 ) ش 295 : و المقمصه ( اضافه دارد ) — ج - از جمله خطبه آن حضرت ع خطبه‌اى است كه آن را خطبه شقشقيه ( 13 ) سپه : او را خطبه الشقشقية مى نامند و آن اينست : — قص - اما و اللّه لقد تقمصها فلان
• خطبه چهارم قص ( 20 ) در اينجا قسمتى از خطبه حضرت ع در كتاب آملى نيست از قوله كراكب . . . تا امسكه عليها ، رك : شرح عبده ص 33 كه اين قسمت را داخل پرانتز گذاشته است و در نسخه خطى شماره 295 مورخ 675 كتابخانه آستانه تحت عنوان : قوله ع و انما قال ع نقل شده است و من خطبة له ( 14 ) آستانه ( له ) را ندارد . عليه السلام
• قص - ( 15 ) آستانه ( و ) ندارد بنا اهتديتم فى [ 96 آ ] الظلماء ( 16 ) سپه : الظلمات ( ولى دستكارى شده ) و تسنمتم العلياء
• خطبه 5 قس - و من كلام ( 3 ) عبده : و من خطبة له ع لما قبض رسول اللّه ص و خاطبه العباس ع ( 4 ) آستانه اضافه دارد : رحمة اللهّ عليه و ابو سفيان بن حرب فى ان يبايعا له بالخلافة
• قص ( 3 ) سپه : قس - ايها الناس شقوا امواج الفتن بسفن النجاة
• خطبه 6 قس - و من كلام له ع لما اشير عليه ان لا يتبع طلحة و ( 2 ) عبده : بان لا يتبع طلحه - ش 295 : بالايتبع طلحه الزبير و لا يرصد لهما القتال
• قص - و اللّه لا اكون كالضبع تنام على طول اللدم حتى يصل اليها طالبها و يختلها راصدها
• قص - فو اللّه ما زلت مدفوعا عن حقى مستاثرا على منذ قبض اللّه نبيه ص حتى يوم الناس هذا
• خطبه 7 و من كلام له ع ( 1 ) سپه در حاشيه : و من خطبة له ع ص ( تصحيح ) — قص - اتخذوا الشيطان لامرهم ملاكا ( 2 ) ش 295 : مالكا و اتخذهم له اشراكا
• خطبه 8 قس - و من كلام له ع يعنى به الزبير ( 1 ) ش 295 : ابن الزبير فى حال اقتضت ذلك
• قص - يزعم انه قد بايع بيده و لم يبايع بقلبه
• خطبه 9 و من كلام له ع
• قص - و قد ارعدوا و ابرقوا
• خطبه 10 و من خطبة له ع
• قص - الا و ان الشيطان قد جمع حزبه و استجلب خيله و رجله
• خطبه 11 قس - و من كلام له ع لابنه محمد بن الحنيفه رضوان اللّه عليه ( 6 ) عبده وش 295 ( رضوان اللهّ عليه ) را ندارد . لما اعطاه الراية يوم الجمل
• قص - تزول الجبال و لا تزل
• خطبه 12 قس ( 13 ) سپه : قص ( يعنى قال الامام ع ) - و من كلام [ 105 ب ] له عليه السلام لما اظفره اللّه سبحانه باصحاب الجمل
• خطبه 13 قس - و من كلام له عليه السلام فى ذم البصرة ( 7 ) عبده وش 295 : فى ذم اهل البصرة و اهلها
• قص - كنتم جند المراة
• خطبه 14 قس - و من كلام له عليه السلام فى مثل ذلك
• قص - ارضكم قريبة من الماء بعيدة من السماء
• خطبه 15 قس - و من كلام له عليه السلام فيما رده على المسلمين من قطائع عثمان
• قص - و اللّه لو وجدته قد تزوج بالنساء و ملك به الاماء لرددته
• خطبه 16 قس - و من خطبة له ( 10 ) سپه كلمه ( له ) را ندارد : خطبة عليه السلام لما بوبع بالمدينه
• قص - ذمتى بما اقول رهينة و انا به زعيم
• و من هذه الخطبه ( 1 ) نسخه ش 295 : و من كلام له عليه السلام — قص ( 2 ) سپه : قس - شغل من الجنة و النار أمامه