نهج البلاغة ( فارسى ) — الصفحة ١٥
مبحث دوم در بيان فصاحت و بلاغت و لواحق آن
مطابق و موافق باشد مر مقتضاى حال را [ 6 آ ] با فصاحتش ، يعنى اگر حال مقتضى آن باشد
كه آن كلام مؤكد باشد تاكيد كرده شود و اگر نه تاكيد نكنند و اگر مقتضى تطويل باشد ، تطويل كرده باشد . و اگر مقتضى مساوات باشد ، مساوى باشد .
و اگر مقتضى ايجاز باشد موجز باشد
و مانند اينها از تقديم و تاخير و حذف و تقدير و تعريف و تنكير و غير آن . و بلاغت در متكلم عبارتست از ملكه‌اى
كه مقتدر باشد آن متكلم بسبب آن ملكه بر تاليف و تركيب كلام بليغ . پس هر بليغ خواه كلام و خواه متكلم ، فصيح باشد نه عكس و اين ظاهرست
و بعضى فرق نكنند ميان بلاغت و فصاحت و دو لفظ مترادف شمرند . و بعضى گويند كه فصاحت در الفاظست و بلاغت در معانى و حق آنست كه گفته شد . و بدانكه كلام مركبست از مفردات پس اگر تركيب آن كلام از آن مفردات بر وجهيست كه مفيد مقصود نيست آن كلام حكم اصوات حيوانات دارد . و اگر بر وجهى است كه مفيد مقصودست آن را سه
مرتبه است : ادنى و اعلى و ما بين ادنى و اعلى
. طرف
اعلى آنست كه ممتنع باشد وقوع تركيب اعلى از و در بلاغت و فصاحت و افادهء مراد يا
نزديك به آن باشد . و طرف ادنى آنست كه اگر پس تر
از آن تركيب واقع شود مفيد مراد نباشد
و در حكم اصوات حيوانات باشد . و ما بين اين دو طرف مراتب بسيارست كه نسبت بمرتبهء ادنى تركيب آن اعلى باشد و نسبت بمرتبهء اعلى ، ادنى
. و مرتبهء ادنى داخل در مراتب فصاحت و بلاغت نيست . و مرتبهء اعلى معجز باشد و اعجاز قرآن ازين قبيل است بمذهب اصح . و ما بين اعلى و ادنى هر مرتبه داخل در بلاغت و فصاحت باشد به نسبت
.
( 1 ) آستانه : نباشد
( 2 ) سپه : باشند
( 3 ) سپه : ملكه - آستانه : ملكهء ( رسم الخط )
( 4 ) سپه مغشوش است : پس هر بليغ خواه متكلم فصيح باشد نه عكس
( 5 ) آستانه ( سه ) ندارد
( 6 ) سپه : ما بين اعلى و ادنى
( 7 ) آستانه : طوف
( 8 ) آستانه : با
( 9 ) سپه كلمه‌اى ناخوانا شبيه : بسترد - ظ : پستر
( 10 ) آستانه : باشد
( 11 ) سپه افتادگى دارد : نسبت بمرتبهء اعلى ادنى و مرتبهء ادنى داخل
( 12 ) سپه : نيست