نهج البلاغة ( فارسى ) — الصفحة ٨

مبحث ( 2 ) آستانه : صحبت ( ولى بقرينهء بعد معلوم مىشود سهو القلم كاتب است ) . اول در بيان الفاظ

در آن آن را كلى خوانند چون انسان

» . و اگر يك لفظ موضوع باشد از براى دو معنى يا بيشتر آن را مشترك خوانند چون لفظ

عين كه موضوع است از براى چشم و چشمه

و آفتاب و غير آن . و اگر دو لفظ يا بيشتر موضوع باشد از براى يك معنى از يك حيثيت هر يك از آن دو لفظ را مرادف خوانند [ 3 آ ] چون اسد و ليث .

پس برين تقدير ميان انسان و حيوان ناطق و ميان سيف و صارم و ميان ناطق و فصيح ترادف نباشد . و در ترادف لازم نباشد كه الفاظ از يك لغت باشد بلكه در الفاظ كه از لغات مختلفه باشد ترادف مى باشد چون لفظ ماء و آب . و اگر لفظى را وضع كرده باشند از براى معنى و بعد از آن استعمال كرده شود در معنى دگر از براى مناسبتى پس اگر استعمال آن لفظ در معنى ثانى اكثر باشد آن را منقول خوانند مثل لفظ صلاة و صوم و مانند آن . و اگر بر عكس باشد استعمال آن لفظ را در معنى اول حقيقت خوانند و در معنى ثانى مجاز چون استعمال لفظ نور كه

در روشنى و در علم ، و استعمال لفظ ظلمت در تاريكى و در جهل و مانند آن . و بدانكه در منقول شرطست كه آن لفظ را براى معنى دوم وضع كنند و در مجاز مجرد استعمال است و وضع نيست اما مى بايد كه استعمال آن لفظ در معنى مجازى و فهم آن معنى مقصود بالذات باشد ، چنان كه گفته شد .

و دلالت لفظ مشترك بر جميع معانى وى اگر على السويه باشد آن لفظ را نسبت به آن معانى مجمل خوانند . و اگر دلالت او بر بعضى معانى وى راجح باشد آن را نسبت به آن راجح ، ظاهر خوانند و نسبت بمرجوح ، مأول . و اگر لفظى محتمل غير يك معنى

نباشد آن را نص خوانند و گاه باشد كه نص استعمال كرده شود در اعم از اين معنى . و لفظ مركب اگر مشتمل باشد بر نسبت تامه آن را مركب تام

خوانند و اگر مشتمل نباشد بر نسبت تامه آن را مركب غير تام گويند چون غلام زيد . و مركب تام

( 1 ) اين عبارت را آستانه ندارد .

( 2 ) سپه ( لفظ ) را ندارد .

( 3 ) سپه : چشمه و آب و آفتاب

( 4 ) اگر كه از اختصاصات سبك كتاب نباشد زايد است - سپه : لفظ نور بود در روشنى و در علم

( 5 ) آستانه ( معنى ) را ندارد .

( 6 ) آستانه فقط : مركب