شرح فصوص الحكمة — الصفحة ٤٠
باب از سخن در براهين كه گفته‌اند بر اثبات واجب الوجود
باب از سخن در براهين كه گفته‌اند بر اثبات واجب الوجود
باب از سخن در براهين كه گفته‌اند بر اثبات واجب الوجود
يكى برهان قوه و فعل باشد كه هر چه موجود باشد يا بالفعل « 28 »
باشد من جميع الوجوه ، و يا بالقوة ، و يا به رويى بالفعل باشد و به رويى بالقوة .
و معنى بالفعل مطلق آن باشد كه هر مرتبه‌اى از وجود كه آن امر را ممكن باشد ، من حيث انه موجود ، در آن امر حاصل باشد .
و مراد به بالقوة محض آنكه هيچ از بالنسبة خود نداشته باشد ، كه هر فعليتى و وجودى را قابل بود . و نشايد كه موجودات ازين معنى خالى باشند .
و هر موجودى كه به رويى بالفعل و به رويى بالقوة بود حركت كند و جويا شود فعليّت را .
پس آن حركت را سببى بايد كه موجود از آن رويى كه موجود است حركت نكند .
و آن سبب يا متحرك باشد ، يعنى : بالقوة بود به جهتى ، يا بالقوة نبود .
و اگر هيچ جهتى بالقوة نبود ، نه به حسب ذات و نه به حسب صفات ، ثبت المطلوب . چه واجب موجودى بود كه برى بود از قوه .
و اگر به جهتى بالقوة بود ، بجنبد . و چون جنبش را سببى بايد ، و حال چنين بود ، تا آنكه برسد به موجودى كه به هيچ جهتى جنبش برو جايز نبود ، كه جنبش نباشد الا كه متحرك جويا بود آن را كه نداشته باشد ، بالقوه بود . چون آن موجود را بالقوة نباشد ، جنبش نباشد .
و ايضا هر چه كه بجنبد ، آن جنبش را غايتى بايد كه به جنبش به آن رسد يا به نزديك آن رسد . كه حركت في نفسه هيچ موجود را مطلوب نبود ، كه حركت بر آمدن از مرتبه‌اى از قوه باشد ، و رسيدن به مرتبه‌اى از فعليت . و آن غايت حركت چند ، كه آن اگر بجنبد ، سلسلهء غايات به جايى منتهى نشود . و اين محال است .
( 28 ) - م : يك موجود باشد و بالفعل