شرح فصوص الحكمة — الصفحة ١٠٩
فص [ 5 ] هر فرد از افراد ماهيتى كه مشترك در آن افراد است . . .
و از اين مقدمه ظاهر شود كه اگر ماهيّت مقول بر كثرت نباشد بالفعل ، بلكه يك فرد ازو « 127 »
موجود باشد ، ليكن اباء از كثرت نداشته باشد نظر به ذات ؛ چون موجودات ( 39 ر ) ما فوق كون پيش فلاسفه البته ، معلول است ، كه نيست بودن او اين ماهيّت بودن او « 128 »
اين واحد . پس اين واحد كه لا حق ماهيّت شده است به علّتى و سببى شده است . پس وجود ماهيّت نيز معلول خواهد بود .
پس يا چيزى را ماهيّت نتواند بود ، و يا معلول باشد .
و نشايد گفت كه « 129 »
پيش ازين مقرر شد كه هر چه نه به استعداد باشد تشخّص او به لوازم ذات است . و هر گاه اباء از كثرت نداشته باشد ، بايد كه متكثّر تواند بود . پس هيچ يك از متكثرات لازم نخواهد بود ماهيّت را و تشخّص به لوازم معقول نباشد ، چه مراد از لوازم كه در تشخّص موجودات عالم ما فوق گفته شد اين است كه آن موجودات چنين‌اند ، و به حيثيّتى كه اگر در خارج يافت شوند ، البته به اين اعراض خاصّ يافت خواهند شد .
چون مقدار و وضع فلك نهم را مثلا ، و ليكن نظر به نفس حقيقت كرده اباء ندارد از كثرت . پس بايد كه « 130 »
فاعل او را در خارج موجود سازد به همان تعيّن كه لازم بود او را ، نه اينكه او بالذات تعيّن خارجى دارد موجود سازد ، و به همان تعين كه لازم بود او را ، نه اينكه او بالذات تعين خارجى « 131 »
خواهد و وجود . چه پيش ازين گذشت كه اين محال است و مستلزم دور و يا خود نفس تعيّن باشد ، و اگر نه ، اباء از كثرت نخواهد داشت فى ذاته ، و ما فرض كرديم كه داشته باشد . بلكه هر گاه فاعل شمس آفريند ، به اين « 132 »
مقدار و برين صورت
( 127 ) - م : « ازو » ندارد .
( 128 ) - م : « او » ندارد .
( 129 ) - م : « كه » ندارد .
( 130 ) - م : « كه » ندارد .
( 131 ) - م : « دارد . . . . خارجى » در ( ط ) نيست .
( 132 ) - م : آفريد برين .