روشها و گرايشهاى تفسيرى ( فارسى ) — الصفحة ١٣٩

تصريح به قوانين عقلى

اول . تصريح به قوانين عقلى .

دوم . بيان مطالب برخاسته از قوانين عقلى ( مستلزمات عقلى ) .

تصريح به قوانين عقلى

تصريح به قوانين عقلى

منظور از قوانين عقلى ، بيان قوانينى ؛ مانند محال بودن اجتماع ضدين و نقيضين ، قانون عليت ، حدوث و قدم ، صفات واجب الوجود ، تفاوت داشتن ويژگىهاى واجب الوجود با ممكن الوجود و . . . مىباشد .

در اين جا به دو نمونه از اين نوع بسنده مىشود :

الف . امام حسن عسكرى عليه السّلام براى تبيين « جدال احسن » از امام صادق عليه السّلام و او هم از پدرانش از على عليه السّلام نقل مىكند كه روزى نزد رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بوديم و پيروان اديان ، يهود ، نصارى ، دهريون ، ثنويون و مشركان عرب آن جا بودند . . . ، حضرت با تك تك آنها از جمله و ثنويون ( دوگانه پرستان ) كه مىگويند : نور و ظلمت دو مدبّر هستىاند سخن گفت .

فقال : و انتم فما الذى دعاكم الى ما قلتموه من هذا ؟ ؛

چه چيز باعث شد تا قائل به دو خدا شويد ؟

قالوا : لانّا وجدنا العالم صنفين ؛ خيرا و شرا و وجدنا الخير ضدّا للشّرّ فانكرنا ان يكون فاعل واحد يفعل الشى و ضدّه ، بل لكل واحد منهما فاعل ، الا ترى انّ الثلج محال ان يسخن كما انّ النار محال ان تبرد ؛

گفتند : زيرا ما ديديم هستى دو صنف است ؛ يكى خير و ديگرى شر و فهميديم كه خير ، ضدّ شرّ است . در نتيجه يك فاعل نمىتواند هم فعلى را و هم ضدّش را انجام دهد ، مگر نمىبينى كه در يك زمان ، برف نمىتواند گرم باشد و آتش نيز در همان زمان كه گرم است نمىتواند سرد باشد .

فاثبتنا لذلك صانعين قديمين ، ظلمة و نورا .

و چون ديده‌اند كه فاعل خير نمىتواند در همان حال فاعل شر باشد . بنابراين معتقد به دو خدا شده‌اند ؛ يكى ظلمت ( خداى شر ) و ديگرى نور ( خداى خير ) .

فقال لهم رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم : افلستم قد وجدتم سوادا و بياضا و حمرة و صفرة و خضرة و زرقة « 1 »

( 1 ) الزّرقة : لون كلون السماء .