ديوان حافظ ( انتشارات زوار ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٨٢
418 [ گر تيغ بارد در كوى آن ماه ] « 105 »
289
418 [ گر تيغ بارد در كوى آن ماه ] « 105 »
418 [ گر تيغ بارد در كوى آن ماه ] « 105 »
410 1
گر تيغ بارد در كوى آن ماه * گردن نهاديم الحكم للّه « 101 »
1 2
آيين تقوى « 1 » ما نيز دانيم * ليكن چه چاره با بخت گمراه
2 3
ما شيخ و واعظ « ( 1 ) » كمتر شناسيم « 102 » * يا جام باده يا قصّه كوتاه
4 4
من رند و عاشق در « 2 » موسم گل * آنگاه « 3 » توبه أستغفر اللّه « ( 2 ) »
3 5
مهر تو عكسى بر ما نيفكند * آيينه رويا آه از دلت آه
6 6
الصّبر مرّ و العمر فان * يا ليت شعرى حتّام « ( 3 ) » القاه « 103 » « 104 »
5 7
حافظ چه نالى گر وصل خواهى * خون بايدت خورد درگاه و بيگاه
7
( 101 ) تسليم و رضا ( 102 ) شيخ و واعظ ( 103 ) شعر عربى ( 104 ) قياس مع‌الفارق است . اين تعبير در عربى شايع است و در خود قرآن نيز فراوان است كه « انّ » به معنى « كَرَاهَة انّ » استعمال شود كه نتيجه‌اش « لِئَلَّا » است و اگر نه ، معنى ندارد كه جمله مثبت باشد و مقصود منفى . ( 105 ) ساده و عالى ( 1 ) بعضى نسخ چاپى : زاهد . ( 2 ) چنين است در خ : ساير نسخ : من رند و عاشق آنگاه ( وانگاه ) توبه أستغفر اللّه ، ( 3 ) چنين است در غالب نسخ ، بعضى نسخ چاپى : حتّى م ، و اين املاى اخير غلط است چه الى و على و حتّى در صورت اتّصال به ماى استفهاميّه پس از حذف الف « ما » چنان كه در علم صرف مقرّر است حتما بايد به صورت الف نوشته شوند يعنى الام و علام و حتّامَ نه الى مَ و على مَ و حتّى مَ ( رجوع شود بشرح رضى بر شافيه ) ، - و اين نكته را نيز ناگفته نگذريم كه حتّام در عربى بمعنى « تا كى » و تا چه زمان و تا چه وقت است نه بمعنى « كى » و چه زمان و چه وقت ، شاعر عرب گويد : فتلك ولاة السّوء قد طال مكثهم * فحتّام حتّام العناء المطول ، و به اين معنى اخير يعنى « كى » عرب « متى » گويد نه حتّام و بنابرين به اندك تأمّلى واضح مىشود كه استعمال حتّام در بيت محلّ بحث ما يعنى يا ليت شعرى حتّام القاه بجاى خود نيست چه مقصود اينست كه « اىكاش مىدانستم كى او را مىبينم » نه « تا كى او را مىبينم » كه بكلّى ضد مقصود است ، پس براى توجيه كلام خواجه يا بايد كه فرض كرد كه عموم نسخ در اينجا محرّف است و در اصل كلمهء ديگرى بوده بجاى حتّام ، يا آنكه ( بر فرض صحّت نسخ ) بايد كلام را بتقدير نفى گرفت يعنى « يا ليت شعرى حتّام لا القاه » يعنى اىكاش مىدانستم تا كى او را نمىبينم و تا چند ببلاى حرمان و هجران او مبتلا خواهم بود ، نظير توجيه بعضى از مفسّرين در آيهء شريفهء يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا يعنى لئلّا تضلّوا . ( 1 ) . من نيز دانم ( 2 ) . وانگاه توبه ( 3 ) . أستغفر اللّه ، أستغفر اللّه