نير اعظم در شناخت نبض و انواع آن ( فارسى ) — الصفحة ٣١٣

دودى

تا رنج به عضوى ديگر اندر آيد و بگذرد و پاك شود . طبيبان هر آماسى را كه ريم كند ، خراج گويند .

خريف

فصل پائيز

طپش دل . تپش دل . حركت اختلاجى كه عارض قلب شود چون لرزه‌اى كه در نوبه عارض تمام تن شده باشد . حركت اختلاجيه‌اى است كه عارض قلب شود به سبب چيزى كه باعث آزار آن شود . قرشى گويد مقصود ما در اين مورد از لفظ اختلاج مفهوم آن نيست و اختلاج حركتى است كه عارض مىشود قلب را به سبب چيزى از باد كه در قلب جاى مىگيرد و تا مخرجى نيابد بيرون نرود ، بلكه زياد گردد به قلب حركت ارتعاديه ، مانند حركتى كه عارض مىگردد اعضاء را هنگام عارضه نافض و همچنانكه اين حركت حادث مىشود به سيلان ماده رديئه عفنه بر اعضاء و براى دفع آن بلرزد .

همچنان است حركت خفقان كه عارض مىشود براى رسيدن چيزى آزار رساننده بر قلب ، پس به لرزه درآيد براى دفع موذى لرزشى از پى هم . اين كلمه معرب خپه و خپگى است .

خفى

نهان . پوشيده . پنهان .

خفيف

سبك . مقابل ثقيل . ضد گران و سنگين .

خلل

سوراخهاى بدن . منافذ بدن . مسامات بدن .

مفاتيح عرق .

خنصر

انگشت خرد كه كالوج باشد و چلك و كابليج نيز گويند . خردك . كالوچ . كليك .

انگشت كهين . انگشت پنجم . انگشت كوچك . انگشت خرد پا .

خواء

پياپى شدن گرسنگى بر كسى . تهى شدن شكم زن به زادن بچه . غذا نخوردن زن به وقت زادن بچه . خلو شكم از طعام . خلو ميان دو چيز .

داعى

خواهان ، دعاگوى . دعاكننده . انگيزه .

درجه

پله . رتبه .

دعت

راحت و تن‌آسانى .

دفعه

به اصطلاح اطبا ، اجابت طبيعت را گويند و آن عبارت از دفع شدن ماده بود از راه اسفل .

عمل كردن شكم .

دقايق

دقائق . ج دقيقه . نكات باريك .

دودى

منسوب به دود عربى به معنى كرم . كرم‌گونه .

كرم‌سان . چون كرم . حركتى كه امعا كند هميشه بر روى خود ترشح رطوبت را .

قسمى از نبض .

تيزى خاطر . زيرك شدن . تيزخاطر شدن .

تيزدلى . كياست . سرعت فهم . ضد بلادت .

مهر . خور . شمس . آفتاب . خورشيد . شرق .

التهاب . شدت گرمى .

ذكاء الحس : صاحب ذخيره گويد : بسيار باشد كه سبب خيالها ( در چشم ) صافى طبقه‌هاى چشم و تيزى حسّ بصر باشد . و حسّ شنيدن و بوئيدن همچنين تيز باشد هم اندر