نير اعظم در شناخت نبض و انواع آن ( فارسى ) — الصفحة ١٩٣
16 . نبض صغير و ضعيف و بطىء و متفاوت
انحلال حرارت غريزى ( در رياضت مفرط و درد شديد ) .
و كذا ، استحمام به آب گرم به حدى كه افراط در تحليل كند ايجاب نبض مذكور نيز نمايد ، به سبب فرط تحليل ؛ كما فى الرياضة المفرط .
و اگر استحمام به آب سرد نمايند به حدى كه سردى او به قعر بدن غوص كند نيز نبض را ضعيف و صغير مىگرداند و تفاوت و بطوء در آن حادث مىنمايد ( به واسطهء ضعف قوّه و قلّت حاجت و صلابت آلت از غلبهء برد )
و غسل به آب چشمه‌هاى مسخّن - مثل كبريتيّه و مالحه - كه منجر به تحليل قوّه به سبب تسخين گردد ، صغر و ضعف و بطوء و تفاوت در نبض پيدا كند . و اگر منجر به تحليل قوّه نگردد ، سرعت نبض زياده نمايد فقط .
و ايضا در حالت غم ، نبض صغير ضعيف و متفاوت بطىء مىباشد .
سبب صغر و ضعف در اين آن است كه حرارت به تبعيّت روح در باطن محتقن و غائر مىشود و قوّه ضعيف مىگردد ( بنا بر ملاقات عارض غير ملايم ) ، و سبب تفاوت و بطوء قلّت حاجت است ، چه حركت در آن به سوى باطن اندك‌اندك مىباشد ، و حرارت در چنين حالت شروع در اجتماع مىكند نه در انتشار .
و بدانند كه نبض عاشق نيز هنگام يأس مثل نبض مغموم صغير ضعيف بطىء متفاوت مىگردد ؛ و هنگام رجا مانند نبض مسرور عظيم لين مايل به بطوء و تفاوت مىشود ، لما قلنا فى النبض المختلف .
و در امراض معده كه از امتلاء غذا و يا مواد غليظ حادث شوند و بر قوّه گرانى آرند نيز نبض مذكور مع كثرت اختلاف عارض شود .
و اگر صاحب مزاج بارد چيزى سرد بخورد ، سوء مزاج بارد پديد آيد و قوّه به ضعف گرايد و بدان سبب ، نبض صغير و ضعيف و بطىء و متفاوت گردد .
و كسى كه در حالت خلوّ معده و عروق از غذا به خواب رود ، نبض او همچنين باشد ؛ لميلان المزاج الى البرد لسبب تحلّل الرطوبة