يادنامه طبرى ( فارسى ) — الصفحة ٧٢١
نكته‌هاى بلاغى در تفسير طبرى [ دكتر محمد علوى مقدم ]
كلمهء « اثنان » بنا به گفتهء نحويان بصره ، از اين جهت است كه « اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ » در اصل بوده است ، « شهادة اثنين ذوى عدل منكم » كلمهء « شهادة » حذف شده و كلمهء « اثْنانِ » جانشين آن شده و مرفوع . همان‌طورى كه در آيهء « وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي . . . »
( يوسف / 82 ) چنين است و در اصل « و اسأل اهل القرية التى . . . » بوده است و « اهل » حذف شده و اعراب آن ، به « القريه » داده شده است . كلمهء « آخَرانِ » هم به وسيلهء حرف عطف « او » بر « اثْنانِ » معطوف است . ليكن مكتب نحو كوفه برآنست كه رفع كلمهء « اثْنانِ » به كلمهء « شَهادَةُ » است . و برخى ديگر گفته‌اند كه مرفوع بودن كلمهء « شَهادَةُ » به فعل « إِذا حَضَرَ » مىباشد و طبرى خود اين قول را برگزيده ، زيرا معتقد است كه جملهء « إِذا حَضَرَ » به معناى « عند حضور احدكم الموت » است و « اثْنانِ » هم بدان مرفوع است .
در بحث از آيهء : « وَ لَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَ نَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » « * » ( انعام / 27 ) اولا طبرى نوشته است 54 :
باتوجه به اينكه تفاوت ميان « اذ » و « اذا » اين است كه « اذ » دربارهء مسائلى است كه مربوط به گذشته است و « اذا » مربوط به موضوعات آينده و وقوف مشركان در آتش مربوط به آينده خواهد بود و در اين باره مىبايست از « اذا » استفاده مىشد و در اين آيه « اذا » به كار مىرفت ولى « ان العرب قد تضع » « اذ » مكان « اذا » و « اذا » مكان « اذ » ، طبرى شعرى هم براى تأييد گفتهء خود به عنوان شاهد مثال آورده است . ثانيا طبرى نوشته است : اينكه قرآن مجيد « إِذْ وُقِفُوا » گفته ( و ثلاثى مجرد فعل « وقف » را به صيغهء مجهول ذكر كرده است ) و نه « اذا وقفوا » ، فصيحتر است ، زيرا در زبان عربى مىگويند :
« وقفت الدّابه » ، به غير الف « * * » ، اذا حبستها . و نيز مىگويند : « وقفت الارض » وقتى كه آن زمين را به عنوان صدقه وقف كنى و اصل آن بماند و غيرقابل فروش باشد .
بنابراين ، « وقف » فعل متعدى است و مىتوان از آن ، فعل مجهول ساخت و در مجهول آوردن « وقفوا » هم از نظر بلاغى يك نوع تحقير نهفته است .
* . يعنى : اگر حال [ مشركان ] ببينى ، وقتى كه در آتش ايستاده‌اند كه مىگويند : اى كاش [ بار ديگر به دنيا ] بازمىگشتيم و آيات پروردگارمان را تكذيب نمىكرديم و از مؤمنان مىشديم . * * . يعنى : ثلاثى مجرد و نه ثلاثى مزيد از باب افعال .