يادنامه طبرى ( فارسى ) — الصفحة ٧١٨

نكته‌هاى بلاغى در تفسير طبرى [ دكتر محمد علوى مقدم ]

گفته است 47 : مرجع ضمير « هو » در اين مورد « عدل » است يعنى : عدل اقرب به تقوا است . بعد افزوده است كه در زبان عربى رسم است گاه براى فعل و مصدر ضمير مىآورند و مثلا مىگويند : « اعدلوا هو اقرب للتقوى » كه ضمير « هو » به مصدر فعل كه عدل باشد برمىگردد ، همان‌طورى كه در آيهء 271 سورهء بقره « إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ « * » . . » نيز چنين است و ضمير « هو » به مفهوم جمله برمىگردد .

و گاه نيز اسم اشارهء « ذلك » به مفهوم فعل برمىگردد همان‌طورى كه در آيهء : « وَ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ . . . ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ . . . » ( بقره / 232 ) چنين است . در بخشهاى قبلى آيهء مزبور قرآن در باب طلاق و اجراى آن با عدالت ، سخن گفته و در بخش پايانى آيه گفته است : « ذلكم ازكى لكم » يعنى اين دستور ، براى تزكيه و نمو عقلى و روحى فوق العاده مؤثرتر است .

طبرى توضيح داده كه آوردن ضمير « هو » در جملهء « اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى » سبب مىشود كه صفت تفضيلى « أَقْرَبُ » مرفوع باشد و جمله هم اسميه و بر استمرار و تجدد و حدوث دلالت كند و بلاغت بيشترى داشته باشد ، در صورتى كه بدون ضمير « هو » مىبايست گفته شود : « اعدلوا اقرب للتقوى » به نصب « اقرب » همان‌طورى كه در آيهء :

« . . . انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ « * * » . . » ( سوره نساء / 171 ) كلمهء « خَيْراً » به نصب است .

در بحث از آيهء : « لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ . . . « * * * » » ( مائده / 89 ) كه كلمهء « عَقَّدْتُمُ » از باب تفعيل آمده و ريشهء آن « عقد » است و به معناى گره زدن دو سر طناب مىباشد و مجازا در امور معنوى به كار مىرود و هر پيمان محكمى را « عقد » گويند ، طبرى نوشته است 48 : در معنى باب تفعيل ، تكرار و كثرت هست و اينكه قرآن ، كلمه را « عَقَّدْتُمُ » از باب تفعيل با تشديد گفته و نه « عقدتم » به

* . يعنى : اگر انفاقها را آشكار كنيد خوب است و اگر صدقات را مخفيانه هم به نيازمندان بدهيد ، براى شما بهتر است . . . ( چون ريا و خودنمايى كمتر است ) * * . يعنى : از اين تثليث خوددارى كنيد و دست برداريد كه به سود شما نيست ( اين تثليث موهوم است ) . * * * . يعنى : خدا شما را به خاطر سوگندهاى بيهوده و خالى از اراده ، مؤاخذه نمىكند ولى در برابر سوگندهايى كه از روى اراده باشد ، مواخذه مىكند . . .