يادنامه طبرى ( فارسى ) — الصفحة ٧١٢
نكته‌هاى بلاغى در تفسير طبرى [ دكتر محمد علوى مقدم ]
الْحَوْلِ « * » . . » ( بقره / 240 ) طبرى گفته است : در اعراب كلمهء « وصية لازواجهم » اختلاف است ، برخى كلمهء « وصيّة » را به نصب خوانده‌اند ، بنابراين كه كلمهء « فليوصوا » در تقدير باشد و عبارت در اصل چنين باشد « فليوصوا وصية لازواجهم »
و برخى ديگر كلمهء « وصية » را مرفوع خوانده‌اند و در علت مرفوع بودن آن ، بعضى گفته‌اند كه نايب فاعل است براى فعل « كتبت » و تقدير آن « كتبت عليهم وصية لازواجهم » بوده است . طبرى قرائت رفع را بر قرائت نصب ترجيح داده است . وى ذيل بحث مزبور به ايجاز حذف « * * » اشاره كرده است و ما مىدانيم كه يكى از موارد ايجاز حذف ، آن‌گاه است كه كلمهء مورد حذف معلوم باشد ، همچون : « عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ » ( انعام / 73 ) يعنى : « هو عالم الغيب و الشهاده » و « فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ » ( هود / 107 ) يعنى :
« هو فعّال لما يريد . »
طبرى ، مثالهايى از حذف ، در موردى كه براى سامع معلوم باشد ، آورده است 31 ،
* . يعنى : آنان از شما كه در آستانهء مرگ قرار مىگيرند و همسرانى از خود به جاى مىگذارند بايد براى همسران خود وصيت كنند كه تا يك سال آنها را [ با پرداخت هزينهء زندگى ] بهره‌مند سازند . * * . علماى بلاغت ، در بحث از ايجاز حذف ، علل حذف را چند چيز دانسته‌اند : 1 . اختصار و پرهيز از بيهوده‌گويى 2 . كوتاه بودن زبان ، يعنى اگر كلمهء محذوف را بازگوييم ، امر مهمى از دست مىرود و اين‌گونه حذف ، بيشتر در باب تحذير و اغراء هست مانند : « ناقَةَ اللَّهِ وَ سُقْياها » ( سورهء شمس / 23 ) كه « ناقَةَ اللَّهِ » از باب تحذير است و فعل « ذروا » [ واگذاريد ] حذف شده و « سُقْياها » از باب اغراء است و فعل « الزموا » محذوف مىباشد . 3 . مورد ديگر وقتى است كه محذوف به قرينه معلوم باشد همچون : « عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ » و « فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ » ( هود / 107 ) كه موضوع جز براى خدا ، براى ديگرى صلاحيت ندارد . 4 . گاه حذف ، براى تحقير انجام مىشود مانند : « صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ . . . » ( بقره / 18 ) يعنى « هم » [ آنان - منافقان و مردمان دو چهرهء و دورويان ] . 5 . حذف گاه جهت رعايت سجع ( در قرآن مجيد ، به جاى سجع ، اصطلاح « فاصله » مىگويند ) انجام مىشود ، مانند « ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلى » ( سورهء ضحى / 2 ) كه در اصل بوده است « ما ودّعك ربّك و ما قلاك » ولى چون آيات پيشين به الف مقصوره ختم شده ( وَ الضُّحى ، وَ اللَّيْلِ إِذا سَجى » اين آيه هم به صورت « ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلى » آمده است و مفعول جهت رعايت سجع ( - فاصله ) حذف شده است . 6 . ديگر از موارد حذف وقتى است كه فعل بعدى بر محذوف دلالت كند همچون آيهء : « وَ لَوْ شاءَ لَهَداكُمْ » ( نحل / 9 ) يعنى « و لو شاء هدايتكم لهداكم »