يادنامه طبرى ( فارسى ) — الصفحة ٧١١

نكته‌هاى بلاغى در تفسير طبرى [ دكتر محمد علوى مقدم ]

« من كذا و كذا » همان‌طورى كه در آيهء 37 سورهء آل عمران ، زكريا از حضرت مريم مىپرسد : « أَنَّى لَكِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ . . . » « * » و يا در آيهء 259 سورهء بقره « . . . أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها . . . » .

در اين باره ، طبرى از اشعار شاعران عرب هم مثال آورده و در تمام اشعار در پاسخ « انّى » جملهء « من وجه كذا » مىآيد . طبرى در اين بحث با اين استدلال ، اولا به تفاوت در معنى و مفهوم اشاره كرده و ثانيا پاسخ آنانى را كه در تفسير آيهء : « . . . فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ . . . » گفته‌اند : « أَنَّى شِئْتُمْ » يعنى « كيف شئتم » يا « حيث شئتم » يا « متى شئتم » يا « اين شئتم ) نادرست دانسته و افزوده است كه بايد به معناى درست « أَنَّى شِئْتُمْ » توجه داشت . و چون چنين است ، به قول طبرى : « فبيّن خطا قول من زعم انّ » قوله تعالى « فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ » دليل على اباحة اتيان النّساء فى الادبار لانّ الدبر لامحترث فيه « * * » و انما قال تعالى ذكره « حَرْثٌ لَكُمْ » « فأتوا الحرث من اىّ وجوهه شئتم » 29 .

در بحث از بخش پايانى آيهء : « . . . وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ » ( بقره / 210 ) كه بازگشت تمام كارها به خداست و اوست كه نيكوكار را پاداش و بدكار را كيفر مىدهد ، طبرى گفته است 30 : منظور از « الامور » هم كارهاى دنياوى است و هم كارهاى اخروى و در واقع مرجع و مصير تمام كارها به خداست و اين عموميت را طبرى از الف و لام « الامور » و جمع بودن كلمه . استنباط كرده و در واقع يك قاعدهء بلاغى را بيان كرده است .

[ - جمع محلّى به الف و لام افادهء عموم مىكند ] . به قول خود طبرى « انّه جلّ ثناؤه عنى بها جميع الامور ، و لم يعن بها بعضا دون بعض » . در زبان عربى گاه الف و لام ، دلالت بر عموميت مىكند همان‌طور كه وقتى مىگويند : « يعجبنى العسل » و « البغل اقوى من الحمار » دو كلمه « العسل » و « البغل » كه الف و لام دارد بر عموميت دلالت مىكند .

در بحث از آيهء : « وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى

* . زكريا گفت : اى مريم ، اين روزى از كجا براى تو مىرسد ؟ مريم پاسخ داد كه اين رزق از جانب خدا است . * * . روايتى كه از جابر و ابن عباس نقل شده بر همين معنى دلالت مىكند .